Soms zegt iemand:
“Ik begrijp perfect wat er gebeurd is. Ik weet dat het voorbij is. Ik weet zelfs waarom ik zo reageer. Maar mijn lichaam lijkt dat nog altijd niet te weten.”

En precies daar wordt traumaverwerking interessant.

Want je kunt rationeel begrijpen dat je vandaag veilig bent, terwijl je schouders zich toch aanspannen wanneer iemand zijn stem verheft.

Je kunt weten dat je partner niet je vroegere partner is, terwijl je buik plots verkrampt wanneer er een bericht onbeantwoord blijft.

Je kunt jezelf vertellen dat kritiek niet hetzelfde is als afwijzing, terwijl je hartslag versnelt zodra iemand zegt:

“Kunnen we even praten?”

Dat betekent niet automatisch dat er letterlijk ergens “trauma opgeslagen zit” alsof je lichaam een harde schijf is waarop gebeurtenissen worden bewaard.

Het betekent wel dat ervaringen invloed kunnen hebben op hoe je zenuwstelsel, aandacht, verwachtingen, emoties, lichamelijke reacties en beschermingsgedrag zich later organiseren.

En daar komt SIBAM in beeld.

SIBAM is een model uit Somatic Experiencing® waarin vijf aspecten van onze ervaring worden onderscheiden:

Sensation – Image – Behavior – Affect – Meaning.

Of eenvoudiger:

lichaamssensatie – beeld – gedrag – emotie – betekenis.

Somatic Experiencing International omschrijft deze vijf als kerncomponenten van menselijke ervaring en gebruikt het model onder meer om te onderzoeken hoe onderdelen van een belastende ervaring met elkaar verbonden of juist van elkaar losgeraakt kunnen zijn.

Wat mij hierin aanspreekt, is dat we niet onmiddellijk vragen:

“Waarom doe je zo?”

We vertragen.

We worden nieuwsgierig.

Wat gebeurt er in je lichaam?

Welk beeld verschijnt?

Wat wil je lichaam doen?

Welke emotie hoort daarbij?

En welke betekenis geef je eraan?

Dat lijkt eenvoudig.

Maar soms opent precies die vertraging een deur die jarenlang gesloten bleef.

In het kort: wat is de SIBAM-methode?

SIBAM is binnen Somatic Experiencing® een manier om menselijke ervaringen uiteen te leggen in vijf onderling verbonden dimensies:

Belangrijk: SIBAM is oorspronkelijk geen lineair vijfstappenprogramma waarbij je altijd eerst S en uiteindelijk M moet afwerken.

Een cliënt kan beginnen bij een gedachte.

Of bij tranen.

Of bij een verstarde hand.

Of bij een beeld.

Daarom gebruik ik de vijf stappen in deze blog vooral als didactisch kompas.

Een begeleider kan ermee leren kijken.

Een cliënt kan ermee leren voelen.

En samen kunnen ze onderzoeken hoe verschillende onderdelen van een ervaring met elkaar verbonden zijn.

DEEL 1 – Wanneer het verhaal alleen niet genoeg is

1A. “Ik weet het wel, maar ik voel het niet”

Misschien herken je deze tegenstelling.

Je weet:

“Het was niet mijn schuld.”

Maar zodra iemand boos kijkt, voel je de oude schuld opnieuw.

Je weet:

“Ik mag grenzen stellen.”

Maar wanneer je daadwerkelijk nee zegt, begint alles in je lichaam te protesteren.

Je weet:

“Ik hoef niemand meer te pleasen.”

En toch hoor je jezelf alweer zeggen:

“Geen probleem, ik doe het wel.”

Dat verschil tussen weten en ervaren vind ik ontzettend belangrijk.

Herstel gebeurt immers niet alleen wanneer we een betere verklaring vinden voor ons verleden.

Herstel betekent ook dat ons huidige leven steeds minder wordt bestuurd door beschermingsreacties die ooit noodzakelijk of begrijpelijk waren.

Bij trauma kunnen onder meer herbeleving, vermijding, verhoogde waakzaamheid, emotionele verdoving, dissociatie, moeite met emotieregulatie en negatieve overtuigingen voorkomen. NICE noemt deze kenmerken expliciet in zijn richtlijn voor PTSS.

Dat betekent echter niet dat iedere gespannen spier trauma is.

Niet iedere buikpijn is een traumageheugen.

Niet iedere vermoeidheid betekent dat je zenuwstelsel “in freeze” zit.

Lichamelijke klachten kunnen vele medische en psychologische oorzaken hebben.

Daarom vind ik één houding essentieel:

nieuwsgierigheid zonder onmiddellijke verklaring.

Niet:

“Mijn borst voelt strak, dus daar zit trauma.”

Maar:

“Mijn borst voelt nu strak. Wanneer merk ik dat? Wat gebeurt er nog? Wat betekent dit voor mij?”

Dat kleine verschil beschermt ons tegen simplificatie.

1B. Trauma zit niet alleen “in je hoofd”

Trauma wordt soms voorgesteld als een pijnlijke herinnering die je maar voldoende moet begrijpen.

Maar traumagerelateerde problemen kunnen veel breder zijn.

Een geur kan spanning oproepen.

Een bepaalde blik kan je hartslag veranderen.

Een stilte kan plots bedreigend voelen.

Je merkt misschien dat je lichaam zich schrap zet voordat je bewust begrijpt waarom.

Onderzoek naar interoceptie – het waarnemen en interpreteren van signalen uit het eigen lichaam – laat zien dat er een relevante relatie bestaat tussen interoceptieve processen en traumagerelateerde klachten. Een scoping review uit 2024 vond een omvangrijke, maar methodologisch uiteenlopende literatuur over interoceptieve gewaarwording en PTSS.

Dat is een belangrijker en wetenschappelijk zorgvuldiger verhaal dan de populaire uitspraak:

“Je lichaam bewaart al je trauma.”

Ons zenuwstelsel leert.

Ons brein voorspelt.

Ons lichaam reageert.

Onze aandacht wordt gestuurd.

En eerdere ervaringen kunnen mee bepalen welke signalen later als gevaarlijk worden geïnterpreteerd.

SIBAM helpt om dat proces niet alleen te verklaren, maar stap voor stap te observeren.

1C. Waarom praten soms niet tot bij het hele patroon komt

Praten kan ongelooflijk krachtig zijn.

Woorden helpen ons ordenen.

Context helpt ons begrijpen.

Een goede therapeutische relatie kan schaamte verminderen.

Een nieuw verhaal kan bevrijden.

Maar soms vertellen mensen jarenlang hetzelfde verhaal terwijl hun lichamelijke reactie nauwelijks verandert.

Ze kunnen bijzonder intelligent uitleggen waarom hun ouder emotioneel onbeschikbaar was.

Ze begrijpen gaslighting.

Ze kennen de dynamiek van narcistisch misbruik.

Ze herkennen parentificatie.

Ze hebben boeken gelezen.

Podcasts beluisterd.

Therapie gevolgd.

En toch voelen ze die bekende knoop zodra iemand teleurgesteld in hen lijkt.

Dan kan het zinvol zijn om niet nóg harder naar een verklaring te zoeken.

Misschien moeten we tijdelijk ergens anders luisteren.

Naar de ademhaling.

Naar de voeten.

Naar een hand die plots een vuist vormt.

Naar een schouder die omhoogtrekt.

Naar de impuls om achteruit te bewegen.

Niet omdat het lichaam altijd “de waarheid” spreekt.

Maar omdat het aanvullende informatie geeft.

1D. SIBAM gaat niet over forceren

Dit wil ik heel duidelijk stellen.

Lichaamsgericht traumawerk is niet:

“Ga volledig terug naar het ergste moment en voel alles wat je toen niet kon voelen.”

Dat kan juist overweldigend zijn.

Binnen Somatic Experiencing wordt onder andere gewerkt met tracking en titration: ervaringen worden in kleine, hanteerbare hoeveelheden verkend in plaats van iemand abrupt in maximale activatie te brengen. De professionele opleiding van Somatic Experiencing International noemt dit moduleren of titreren van traumagerelateerde activatie expliciet als onderdeel van de benadering.

Ik vind het beeld van een volumeknop behulpzaam.

We hoeven het volume niet van twee naar tien te draaien om iets te verwerken.

Soms is 2,5 al voldoende.

Misschien voel je gedurende vijf seconden de spanning in je borst.

Daarna kijk je uit het raam.

Je ziet een boom.

Je merkt de stoel onder je benen.

Je hoort een vogel.

Je ademt.

En pas daarna keren we eventueel terug.

Herstel hoeft geen emotionele storm te zijn om echt te zijn.

DEEL 2 – De eerste drie SIBAM-stappen

2A. Stap 1 – S van Sensation: wat merk je lichamelijk?

De eerste letter is Sensation.

Lichaamssensatie.

Niet:

“Hoe voel je je?”

Maar bijvoorbeeld:

“Wat merk je nu lichamelijk terwijl je hierover praat?”

Dat verschil is groter dan het lijkt.

Op “hoe voel je je?” antwoorden mensen vaak:

“Slecht.”

“Verdrietig.”

“Gestrest.”

“Raar.”

Op een lichamelijke vraag kunnen heel andere antwoorden ontstaan:

“Mijn keel zit dicht.”

“Mijn benen voelen zwaar.”

“Ik voel warmte in mijn gezicht.”

“Mijn handen tintelen.”

“Ik merk druk achter mijn borstbeen.”

“Mijn buik trekt samen.”

“Ik voel eigenlijk helemaal niets.”

Ook niets voelen is relevante informatie.

Van interpretatie naar waarneming

Stel dat iemand zegt:

“Ik voel mij afgewezen.”

Dat is begrijpelijk, maar “afgewezen” is al een interpretatie.

Je kunt verder vragen:

“Als je even niet hoeft uit te leggen waarom: waar merk je dit in je lichaam?”

Misschien volgt:

“In mijn buik.”

“Hoe?”

“Een soort samentrekking.”

“Groot of klein?”

“Ongeveer zo groot als mijn vuist.”

“Verandert het als je er gewoon even aandacht aan geeft?”

Dan zijn we iets anders aan het doen dan analyseren.

We zijn aan het waarnemen.

Waarom dat belangrijk kan zijn

Leren opmerken wat lichamelijk gebeurt, kan mensen helpen onderscheid te maken tussen:

het verleden en het heden,

gevaar en activatie,

emotie en lichamelijke sensatie,

impuls en handeling.

Een versnelde hartslag betekent bijvoorbeeld niet automatisch:

“Er is gevaar.”

Het betekent eerst:

“Mijn hartslag is versneld.”

Pas daarna onderzoeken we context en betekenis.

Dat lijkt banaal.

Voor iemand die jarenlang elk lichamelijk alarmsignaal als bewijs voor dreiging heeft ervaren, kan dat echter een fundamentele verschuiving zijn.

Vragen die een begeleider kan gebruiken

• Waar merk je dit precies?
• Is het warm, koud, scherp, zwaar, trillend, leeg of gespannen?
• Heeft het een duidelijke grens?
• Blijft het hetzelfde of verandert het?
• Wat gebeurt er als je er vijf seconden aandacht aan geeft?
• Is er ergens in je lichaam tegelijkertijd een plek die neutraler of rustiger voelt?
• Wat gebeurt er wanneer je je aandacht tussen beide plekken laat bewegen?

De bedoeling is niet dat de begeleider vertelt wat de sensatie “betekent”.

De cliënt blijft de eigenaar van de ervaring.

Dat is essentieel.

2B. Stap 2 – I van Image: welk beeld verschijnt?

De I staat voor Image.

Een beeld kan een concrete herinnering zijn.

Maar het hoeft helemaal geen letterlijke traumaherinnering te zijn.

Het kan ook gaan om:

een kleur,

een gezicht,

een kamer,

een droom,

een landschap,

een symbool,

een metafoor,

een innerlijke voorstelling.

Iemand kan bijvoorbeeld zeggen:

“Die druk op mijn borst voelt alsof er een grote steen op mij ligt.”

Dat is interessant.

Niet omdat een steen een universele traumabetekenis heeft.

Die bestaat niet.

Maar omdat dit de persoonlijke beeldtaal van deze cliënt is.

Een ander ervaart dezelfde lichamelijke druk misschien als:

“een harnas.”

Een derde zegt:

“alsof ik onder water zit.”

Beelden openen soms iets wat woorden niet bereiken

Onze ervaringen zijn niet uitsluitend talig georganiseerd.

Een bepaalde herinnering kan vooral visueel terugkomen.

Een ander beleeft eerder flarden.

Of dromen.

Of metaforen.

Somatic Experiencing beschrijft binnen SIBAM zowel interne beelden – waaronder herinneringen, dromen en metaforen – als externe beelden of objecten waarop iemand reageert.

Daarom kan een eenvoudige vraag interessant zijn:

“Als deze sensatie een beeld had, wat komt spontaan op?”

Niet:

“Denk eens goed na.”

Niet:

“Je moet iets zien.”

En zeker niet:

“Die steen betekent vast dat je moeder je onderdrukte.”

Dat laatste is interpretatie door de begeleider.

SIBAM vraagt juist nieuwsgierigheid.

Een voorbeeld

Een vrouw vertelt dat ze zenuwachtig wordt wanneer haar partner stil wordt.

Ze merkt een harde druk in haar maag.

Wanneer ze bij dat gevoel blijft, verschijnt spontaan een beeld van zichzelf als kind aan de keukentafel.

Haar vader zwijgt.

Iedereen wacht.

Niemand weet of hij kwaad is.

Nu gebeurt iets belangrijks.

Haar huidige ervaring – “mijn partner antwoordt even niet” – raakt verbonden met een ouder ervaringsnetwerk waarin stilte onvoorspelbaarheid betekende.

Dat betekent nog niet:

“Mijn huidige reactie wordt volledig veroorzaakt door mijn vader.”

Maar we hebben wel meer informatie.

De reactie krijgt context.

2C. Stap 3 – B van Behavior: wat wil je lichaam doen?

De B staat voor Behavior.

Gedrag.

Maar binnen lichaamsgericht werk kijken we niet alleen naar wat iemand daadwerkelijk doet.

We kunnen ook kijken naar:

houding,

beweging,

gezichtsuitdrukking,

ademhaling,

spierspanning,

terugtrekken,

naderen,

verstarren,

beschermende bewegingen,

en vooral:

bewegingsimpulsen.

Dat laatste vind ik bijzonder interessant.

“Wat zou je lichaam willen doen?”

Stel dat een cliënt vertelt over een vernederende opmerking.

Terwijl ze praat, trekt haar rechterhand langzaam samen.

Een begeleider kan zeggen:

“Merk je wat je hand doet?”

Misschien schrikt ze.

“Dat had ik niet eens gezien.”

“Als je die beweging niet hoeft uit te voeren, maar gewoon nieuwsgierig bent: waar lijkt je hand naartoe te willen?”

Misschien zegt ze:

“Ik wil hem wegduwen.”

Daar zit potentieel belangrijke informatie.

Niet omdat ze iemand moet duwen.

Niet omdat iedere impuls uitgevoerd moet worden.

Maar omdat er misschien een beschermingsreactie zichtbaar wordt die vroeger niet mogelijk was.

Gedrag kan jarenlang aangepast zijn aan veiligheid

Denk aan een kind dat afhankelijk is van een onvoorspelbare ouder.

Weglopen kan niet.

Terugvechten kan gevaarlijk zijn.

Boos worden kan bestraft worden.

Grenzen stellen kan leiden tot nog meer afwijzing.

Wat blijft soms over?

Stil worden.

Pleasen.

Observeren.

Onzichtbaar proberen te zijn.

Snel voelen wat iedereen anders nodig heeft.

Dat gedrag kan ooit buitengewoon functioneel zijn geweest.

Twintig of veertig jaar later kan hetzelfde patroon problemen veroorzaken.

Dan zegt iemand:

“Ik snap niet waarom ik nooit nee kan zeggen.”

Misschien is een interessantere vraag:

“Wat gebeurt er in je lichaam vlak voordat je automatisch ja zegt?”

Daar kan SIBAM helpen.

DEEL 3 – Emotie, betekenis en het verbinden van de puzzel

3A. Stap 4 – A van Affect: welke emotie hoort hierbij?

De A staat voor Affect.

Gevoel.

Emotie.

Angst.

Boosheid.

Schaamte.

Verdriet.

Walging.

Opluchting.

Blijdschap.

Machteloosheid.

Trots.

Misschien voel je meerdere dingen tegelijk.

Dat mag.

Lichamelijke sensatie en emotie zijn niet identiek

Dat onderscheid helpt.

“Mijn keel trekt samen” is een sensatie.

“Ik ben verdrietig” is affect.

“Niemand luistert ooit naar mij” is betekenis.

SIBAM helpt die lagen uit elkaar te halen.

Waarom?

Omdat ze anders razendsnel één geheel kunnen worden:

Mijn borst trekt samen → ik ben bang → hij gaat mij verlaten → ik moet hem onmiddellijk bellen.

Dat hele proces kan binnen seconden gebeuren.

Wanneer we vertragen, krijgen we:

Sensatie: druk op de borst.

Affect: angst.

Image: beeld van een dichtslaande deur.

Behavior: impuls om iemand achterna te lopen.

Meaning: “Als iemand afstand neemt, word ik verlaten.”

Zie je hoeveel rijker het beeld wordt?

En vooral:

er ontstaat ruimte tussen ervaring en reactie.

Soms komt de emotie pas later

Dat is ook normaal.

Mensen die langdurig moesten functioneren onder stress kunnen soms uitstekend vertellen wat er gebeurde, terwijl ze nauwelijks toegang hebben tot hun gevoelens.

“Wat voelde je?”

“Ik weet het niet.”

Dat antwoord verdient geen druk.

We hoeven niet onmiddellijk emotie uit iemand te trekken.

Misschien beginnen we bij:

“Wat merk je in je handen?”

Of:

“Wat gebeurt er met je ademhaling als je dit vertelt?”

Affect mag volgen.

Of vandaag nog niet komen.

3B. Stap 5 – M van Meaning: welk verhaal ontstond hierover?

Dan komen we bij Meaning.

Betekenis.

Hier ontmoeten lichaam en cognitie elkaar opnieuw.

Wat concludeerde jij?

Over jezelf?

Over anderen?

Over relaties?

Over veiligheid?

Over liefde?

Over macht?

Over grenzen?

Over de wereld?

Na traumatische of langdurig onveilige ervaringen kunnen betekenissen ontstaan zoals:

“Ik ben lastig.”

“Mijn behoeften zijn gevaarlijk.”

“Ik mag niemand teleurstellen.”

“Als iemand boos is, heb ik iets fout gedaan.”

“Ik moet alles controleren.”

“Niemand beschermt mij.”

“Ik ben alleen veilig als iedereen tevreden is.”

“Ik kan niemand vertrouwen.”

“Ik ben waardeloos.”

Die overtuigingen ontstaan niet noodzakelijk via een bewuste beslissing.

Een kind van zes zit niet aan tafel en denkt:

“Na grondige analyse concludeer ik dat mijn hechtingsomgeving onvoldoende responsief is.”

Een kind voelt.

Past zich aan.

Probeert te voorspellen.

En trekt impliciete conclusies.

Een betekenis was ooit misschien logisch

Daarom vind ik het woord irrationeel vaak te goedkoop.

“Ik moet iedereen tevreden houden” klinkt vanuit een volwassen perspectief ongezond.

Maar stel dat ontevredenheid vroeger leidde tot:

schreeuwen,

vernedering,

stilte,

dreiging,

emotionele terugtrekking,

of verlies van veiligheid.

Dan was hyperalert zijn voor de stemming van anderen niet dom.

Het was aanpassing.

Dat betekent niet dat die strategie vandaag nog nodig is.

Maar herstel wordt gemakkelijker wanneer we begrijpen waarom ze ooit ontstond.

De centrale vraag verandert

Niet:

“Wat is er mis met mij?”

Maar:

“Wat heeft mijn systeem ooit geleerd dat mij toen hielp, maar mij vandaag beperkt?”

Dat is een heel ander vertrekpunt.

3C. De echte kracht zit tussen de letters

Misschien is dit het belangrijkste deel van de hele blog.

SIBAM gaat uiteindelijk niet alleen over vijf afzonderlijke vakjes.

Het gaat over de verbindingen ertussen.

Somatic Experiencing International spreekt in zijn opleidingsbeschrijving over coupling dynamics: onderdelen van een ervaring kunnen te sterk of juist onvoldoende met elkaar verbonden raken.

Stel:

een bepaalde blik → onmiddellijk paniek.

Of:

boosheid → onmiddellijk schaamte.

Of:

grenzen stellen → automatisch het beeld dat iedereen je zal verlaten.

Dan lijken twee onderdelen bijna aan elkaar vastgelijmd.

Omgekeerd kan iemand een gruwelijke gebeurtenis beschrijven alsof hij het weerbericht voorleest.

Het verhaal bestaat.

Maar lichamelijke of emotionele verbinding lijkt nauwelijks toegankelijk.

Ook dat kan betekenisvol zijn.

Herstel betekent niet alles maximaal voelen

Integratie betekent niet:

“Nu moet je ieder detail opnieuw beleven.”

Het betekent eerder dat ervaringen flexibeler kunnen worden.

Ik kan spanning voelen zonder onmiddellijk te concluderen dat ik in gevaar ben.

Ik kan boosheid voelen zonder te moeten aanvallen.

Ik kan verdriet voelen zonder erin te verdwijnen.

Ik kan een herinnering hebben en tegelijkertijd weten:

“Dat was toen.”

Ik kan een grens stellen zonder automatisch te geloven:

“Nu verlies ik iedereen.”

Dat is voor mij een van de mooiste definities van herstel:

meer keuze tussen prikkel en reactie.

DEEL 4 – Hoe kun je SIBAM praktisch gebruiken?

4A. Een volledige SIBAM-verkenning

Laten we een fictieve samengestelde casus nemen.

Ik noem haar Eva.

Eva heeft jarenlang in een relatie gezeten waarin conflict onvoorspelbaar was. Wanneer haar partner boos werd, volgden soms dagenlange stilte, beschuldigingen en verwijten.

Die relatie is voorbij.

Ze heeft nu een warme nieuwe partner.

Op een avond stuurt ze hem een bericht.

Een uur later heeft hij nog niet geantwoord.

Rationeel weet Eva:

“Hij is waarschijnlijk bezig.”

Maar haar lichaam denkt daar blijkbaar anders over.

Haar hartslag stijgt.

Ze controleert WhatsApp.

Nog eens.

En opnieuw.

Ze begint conceptberichten te schrijven.

“Heb ik iets verkeerd gezegd?”

“Ben je boos?”

“Waarom antwoord je niet?”

Dan stoppen we.

S – Sensation

“Wat merk je lichamelijk?”

Eva zegt:

“Mijn borst voelt strak en mijn maag trekt samen.”

“Hoe sterk?”

“Zes op tien.”

“Waar is het iets rustiger?”

“Mijn voeten eigenlijk.”

We besteden even aandacht aan het contact met de vloer.

Geen magie.

Gewoon waarnemen.

I – Image

“Komt er spontaan een beeld wanneer je die spanning opmerkt?”

Eva ziet een deur.

De slaapkamerdeur van haar vorige woning.

Haar ex-partner sloot zich daar soms urenlang op na een conflict.

Plots krijgt de huidige stilte een historische echo.

B – Behavior

“Wat wil je lichaam doen?”

“Op die deur kloppen.”

“En daarna?”

“Blijven kloppen tot hij antwoordt.”

Daar herkennen we iets van het huidige gedrag:

berichten sturen,

controleren,

opnieuw sturen.

A – Affect

“Welke emotie komt erbij?”

Eva wordt stil.

“Paniek.”

Nog even later:

“En boosheid.”

Dat is interessant.

De boosheid zat onder de angst.

M – Meaning

“Welke gedachte hoort bij die paniek?”

“Als iemand stil wordt, verlies ik hem.”

Daar ligt een oude betekenis.

Niet:

“Een bericht is nog niet beantwoord.”

Maar:

stilte = dreigend verlies.

En dan?

Hier maken we geen sprong naar:

“Mooi, inzicht gevonden, opgelost.”

We kijken naar het heden.

Ze voelt haar voeten.

Ze kijkt rond.

Andere kamer.

Andere woning.

Andere partner.

Andere leeftijd.

Andere mogelijkheden.

Ze hoeft niet meer op die deur te bonken.

Ze kan wachten.

Ze kan later vragen wat er gebeurde.

Ze mag grenzen bespreken.

Ze kan een relatie verlaten als ze structureel slecht behandeld wordt.

Ze heeft vandaag opties die ze vroeger niet voelde.

Dat is integratie.

Niet het verleden ontkennen.

Niet het lichaam dwingen om rustig te zijn.

Maar het heden opnieuw beschikbaar maken.

Een eenvoudig SIBAM-gesprek voor begeleiders

Een rustige verkenning kan ongeveer zo verlopen:

S – Sensation
“Wanneer je dat vertelt, wat merk je lichamelijk?”

I – Image
“Komt er een beeld, herinnering, kleur of metafoor bij je op?”

B – Behavior
“Wat merk je aan je houding of beweging? Is er iets wat je lichaam lijkt te willen doen?”

A – Affect
“Welke emotie merk je daarbij?”

M – Meaning
“Welke gedachte of overtuiging lijkt hiermee verbonden?”

Daarna volgt voor mij een cruciale zesde vraag, ook al zit die niet in het acroniem:

“Wat heb je nú nodig om voldoende aanwezig en veilig te blijven?”

Dat kan zijn:

stoppen,

opstaan,

naar buiten kijken,

water drinken,

voeten bewegen,

praten over iets anders,

een vertrouwd persoon erbij halen,

of gewoon zeggen:

“Voor vandaag is dit genoeg.”

Ook stoppen is therapeutisch relevante informatie.

4B. Wat een goede begeleider juist níét doet

Een methode wordt niet veilig omdat er vijf letters in staan.

Veiligheid zit voor een groot deel in hoe ermee gewerkt wordt.

1. Niet interpreteren namens de cliënt

Een cliënt zegt:

“Ik voel druk in mijn keel.”

Niet antwoorden:

“Dat betekent dat je vroeger niet mocht spreken.”

Misschien.

Misschien ook helemaal niet.

Vraag liever:

“Wat betekent die sensatie voor jou, als ze al iets betekent?”

2. Niet iedere sensatie traumatiseren

Een pijnlijke rug kan een orthopedisch probleem zijn.

Hartkloppingen kunnen medische oorzaken hebben.

Duizeligheid verdient soms medisch onderzoek.

Psychologische verklaringen mogen lichamelijke diagnostiek nooit vervangen wanneer medische evaluatie nodig is.

3. Geen herinneringen suggereren

Dit is bijzonder belangrijk.

Wanneer beelden opkomen, moeten begeleiders voorzichtig zijn met uitspraken zoals:

“Je lichaam weet wat er echt gebeurd is.”

Een beeld, droom of lichamelijke reactie is geen forensisch bewijs dat een specifieke gebeurtenis heeft plaatsgevonden.

Geheugen is reconstructief.

We moeten vermijden dat een cliënt door suggestieve vragen steeds zekerder wordt over gebeurtenissen waarvoor geen betrouwbare herinnering bestaat.

4. Geen overweldiging verheerlijken

Huilen betekent niet automatisch dat therapie werkt.

Trillen betekent niet automatisch dat trauma wordt “ontladen”.

Een heftige sessie is niet per definitie een goede sessie.

Meer activatie is niet altijd meer verwerking.

5. Dissociatie serieus nemen

Wanneer iemand plots:

ver weg lijkt,

niet goed meer hoort,

tijd verliest,

zich buiten het lichaam voelt,

nauwelijks kan antwoorden,

extreem verdoofd raakt,

of sterk gedesoriënteerd wordt,

dan is “dieper gaan” doorgaans niet de logische reflex.

Oriëntatie en stabilisatie worden belangrijker.

NICE is bijvoorbeeld voorzichtig met laagintensieve traumagerichte zelfhulp wanneer ernstige dissociatieve symptomen aanwezig zijn.

6. SIBAM niet voorstellen als vervanging voor bewezen behandeling

Dat verdient een apart hoofdstuk.

DEEL 5 – Wat zegt de wetenschap?

Somatic Experiencing is populair geworden binnen lichaamsgerichte traumazorg.

Maar populariteit en wetenschappelijke zekerheid zijn niet hetzelfde.

Daarom moeten we twee dingen tegelijk kunnen zeggen:

Er zijn interessante en positieve onderzoeksbevindingen.

én:

De evidentie is nog aanzienlijk beperkter dan voor sommige gevestigde traumabehandelingen.

Dat is geen aanval op SIBAM.

Dat is wetenschappelijke zorgvuldigheid.

5A. Onderzoek naar Somatic Experiencing

Een gerandomiseerde studie uit 2017 onderzocht Somatic Experiencing bij 63 deelnemers met PTSS. De onderzoekers rapporteerden significante verbeteringen in PTSS- en depressieve klachten ten opzichte van een wachtlijstgroep en concludeerden dat de resultaten veelbelovend waren, maar dat verder onderzoek nodig bleef.

Een andere gerandomiseerde studie onderzocht Somatic Experiencing bij mensen met chronische lage-rugpijn en posttraumatische stressklachten. Een eerdere studie vond verbetering van bepaalde PTSS-gerelateerde uitkomsten, maar een latere RCT vond geen significant aanvullend voordeel van Somatic Experiencing boven fysiotherapie alleen.

Een scoping review naar Somatic Experiencing vond voorlopige aanwijzingen voor gunstige effecten op traumagerelateerde, affectieve en lichamelijke klachten. Tegelijk concludeerden de auteurs dat de algemene kwaliteit van de onderzoeken gemengd was en dat meer onafhankelijke, kwalitatief sterke RCT’s nodig zijn.

Dat is volgens mij precies de juiste toon:

interessant,

veelbelovend,

klinisch relevant om verder te onderzoeken,

maar geen reden om meer zekerheid te claimen dan de data toelaten.

5B. Wat weten we breder over lichaamsgerichte interventies?

Een meta-analyse uit 2023 onderzocht lichaams- en bewegingsgerichte interventies bij volwassenen met PTSS.

Over 29 studies werd gemiddeld een matige vermindering van PTSS-symptomen gevonden, maar de heterogeniteit was zeer hoog.

Dat betekent dat onderzoeken en interventies sterk van elkaar verschilden.

En nog belangrijker:

een positief resultaat voor een brede verzameling lichaams- en bewegingsinterventies is geen bewijs dat ieder afzonderlijk onderdeel van SIBAM werkzaam is.

Ook onderzoek naar interoceptie is interessant.

Een systematische review en meta-analyse uit 2024 onderzocht mindfulnessinterventies, traumaklachten en interoceptieve processen. De studie illustreert dat het wetenschappelijke onderzoek naar de relatie tussen lichaamswaarneming en traumagerelateerde problemen groeit, maar dat dit onderzoeksveld complex blijft.

Daarom zou ik SIBAM niet presenteren als:

“Dé bewezen methode waardoor trauma uit het lichaam verdwijnt.”

Wel als:

een gestructureerd kader waarmee begeleiders en cliënten lichamelijke, emotionele, gedragsmatige, imaginaire en cognitieve aspecten van een ervaring kunnen leren onderscheiden en verbinden.

Dat is al waardevol genoeg.

We hoeven het niet groter te maken.

5C. Wat blijven eerstekeusbehandelingen voor PTSS?

Wanneer iemand daadwerkelijk PTSS heeft, moeten we SIBAM in het bredere behandellandschap plaatsen.

De NICE-richtlijn adviseert voor volwassenen met PTSS onder andere traumagerichte cognitieve gedragstherapie en EMDR, afhankelijk van context en timing. Traumagerichte behandelingen moeten volgens de richtlijn worden uitgevoerd door getrainde professionals, aandacht besteden aan veiligheid en arousalregulatie, traumagerelateerde emoties en betekenissen verwerken en helpen om vermijding te verminderen.

Ook de Amerikaanse VA/DoD-richtlijn voor PTSS werkt met een expliciet evidence-based beoordelingskader voor psychotherapie en medicamenteuze behandeling.

SIBAM kan voor sommige cliënten mogelijk onderdeel zijn van lichaamsgericht of integratief werk.

Maar het is niet verstandig om op basis van het huidige bewijs te stellen dat SIBAM traumagerichte CGT, CPT, prolonged exposure of EMDR algemeen kan vervangen.

Waarom SIBAM juist na narcistisch of relationeel misbruik interessant kan zijn

Bij langdurig relationeel misbruik ontstaat vaak een bijzondere verwarring.

Niet alleen:

“Wat gebeurde er?”

Maar ook:

“Mag ik vertrouwen wat ik voel?”

Gaslighting kan dat versterken.

Je voelde ongemak.

De ander zei:

“Je overdrijft.”

Je voelde angst.

De ander zei:

“Je bent veel te gevoelig.”

Je wilde afstand.

De ander zei:

“Zie je wel dat jij geen liefde kunt geven.”

Je werd boos.

De ander draaide het om:

“Jij bent hier de agressor.”

Na jaren kan iemand steeds minder vertrouwen op zijn of haar eigen signalen.

Daarom kan een zorgvuldige SIBAM-verkenning interessant zijn.

Niet om te zeggen:

“Je lichaam heeft altijd gelijk.”

Maar om opnieuw te leren:

ik mag waarnemen wat er in mij gebeurt.

Ik voel spanning.

Ik zie een beeld.

Ik merk dat ik achteruit wil.

Ik voel angst.

Ik hoor de gedachte:

“Ik moet hem tevredenstellen.”

Vervolgens kan ik onderzoeken:

Is dat gevaar er vandaag werkelijk?

Welke keuze heb ik nu?

Welke grens heb ik?

Wat heb ik nodig?

Dat is een veel volwassenere vorm van lichaamsbewustzijn dan blind ieder lichamelijk signaal volgen.

SIBAM en pleasen

Neem pleasen.

Aan de oppervlakte lijkt het gedrag:

“Je zegt te vaak ja.”

Een gedragsadvies zou kunnen zijn:

“Zeg gewoon vaker nee.”

Was het maar zo eenvoudig.

Met SIBAM kan het er bijvoorbeeld zo uitzien:

Sensation: spanning in keel en borst.

Image: een teleurgesteld gezicht.

Behavior: glimlachen, knikken, jezelf kleiner maken.

Affect: angst en schuld.

Meaning: “Als ik nee zeg, word ik afgewezen.”

Plots begrijpen we waarom een eenvoudige assertiviteitsoefening onvoldoende kan zijn.

Het probleem is niet alleen dat iemand het woord “nee” niet kent.

Het zenuwstelsel heeft nee gekoppeld aan relationeel gevaar.

Dan gaat herstel zowel over gedrag als over de onderliggende ervaring.

SIBAM en grenzen

Ook grenzen kunnen lichaamsgericht worden verkend.

Stel:

iemand vraagt iets wat je eigenlijk niet wilt.

Voordat je antwoordt, merk je:

je buik trekt samen.

Je glimlacht automatisch.

Je hoort jezelf bijna “ja” zeggen.

Stop daar eens.

Wat gebeurt er?

S: buikspanning.

I: beeld van de ander die teleurgesteld kijkt.

B: glimlachen en naar voren buigen.

A: schuld.

M: “Een goed mens stelt anderen niet teleur.”

Daar ligt de groeitaak.

Niet:

“Word harder.”

Maar:

“Kan ik de lichamelijke spanning verdragen die ontstaat wanneer ik mezelf niet langer verlaat om iemand anders tevreden te stellen?”

Dat is een totaal andere vraag.

SIBAM en triggers

We gebruiken het woord trigger tegenwoordig voortdurend.

Maar niet iedere vervelende emotie is een traumatrigger.

Soms irriteert iemand je gewoon.

Soms is een gesprek werkelijk respectloos.

Soms heb je slecht geslapen.

Soms heb je honger.

Soms raakt iets wel degelijk een oud patroon.

SIBAM kan helpen om dat te onderzoeken zonder onmiddellijk een etiket te plakken.

Vraag:

Wat gebeurde er concreet?

Wat merkte ik lichamelijk?

Welk beeld verscheen?

Wat wilde ik doen?

Welke emotie kwam op?

Welke betekenis ontstond?

En dan:

Hoeveel van mijn reactie hoort bij vandaag en hoeveel lijkt vertrouwd van vroeger?

We hoeven daar niet altijd een exact percentage op te plakken.

Alleen al het onderscheid leren maken is waardevol.

Een groeitask: maak je eigen SIBAM-kaart

Kies geen zwaarste trauma uit je leven.

Dat is belangrijk.

Begin met een milde situatie waarin je spanning van ongeveer drie of vier op tien voelde.

Bijvoorbeeld:

iemand antwoordde kortaf,

je kreeg kritiek,

iemand onderbrak je,

je moest nee zeggen,

je voelde je buitengesloten,

of je twijfelde of iemand boos was.

Schrijf vervolgens vijf letters onder elkaar:

S – I – B – A – M.

En vul rustig in.

S – Sensation

Wat merkte je lichamelijk?

Niet verklaren.

Alleen beschrijven.

“Druk in mijn borst.”

“Warm gezicht.”

“Zware benen.”

I – Image

Verscheen er een beeld, herinnering of metafoor?

“Een gesloten deur.”

“Mijn moeder die fronst.”

“Alsof ik klein word.”

B – Behavior

Wat deed je?

Of wat wilde je doen?

“Mijn excuses aanbieden.”

“Weglopen.”

“Terugschreeuwen.”

“Mijn telefoon blijven controleren.”

A – Affect

Welke emotie was aanwezig?

“Angst.”

“Boosheid.”

“Schaamte.”

“Verdriet.”

M – Meaning

Welke conclusie volgde razendsnel?

“Ze vinden mij lastig.”

“Ik ga verlaten worden.”

“Ik ben waardeloos.”

“Ik moet dit oplossen.”

En voeg vervolgens twee nieuwe vragen toe:

Wat is er vandaag feitelijk waar?

en:

Welke keuze heb ik vandaag die ik vroeger misschien niet had?

Daar begint groei.

Wanneer je beter niet alleen verdergaat

SIBAM kan ook heftige reacties oproepen.

Stop met zelfstandig verdiepen en zoek professionele ondersteuning wanneer lichaamsgerichte verkenning bijvoorbeeld leidt tot ernstige ontregeling, sterke dissociatie, herhaald verlies van oriëntatie, intense herbelevingen of een gevoel dat je jezelf niet meer voldoende kunt stabiliseren.

Bij acute psychische nood of gevaar voor jezelf of anderen is gespecialiseerde hulp belangrijker dan een zelfhulpoefening.

Traumaverwerking hoeft geen soloproject te zijn.

En hulp vragen betekent niet dat je gefaald hebt.

Het betekent dat je rekening houdt met de complexiteit van wat je systeem probeert te verwerken.

Wat ik zelf de belangrijkste les van SIBAM vind

Niet de vijf letters.

Niet de techniek.

Niet het jargon.

Maar dit:

langzamer leren luisteren.

We leven vaak zo snel dat tussen gebeurtenis en reactie nauwelijks ruimte overblijft.

Iemand kijkt anders.

We voelen spanning.

We denken dat hij boos is.

We voelen angst.

We pleasen.

Alles gebeurt bijna tegelijk.

SIBAM vertraagt dat proces.

Sensatie.

Beeld.

Gedrag.

Emotie.

Betekenis.

En wanneer we het uit elkaar halen, ontdekken we soms:

“Wacht eens.”

Mijn lichaam reageert.

Maar ik hoef niet automatisch te gehoorzamen.

Mijn angst is echt.

Maar de voorspelling die eraan gekoppeld is, hoeft niet waar te zijn.

Mijn beschermingsgedrag heeft een geschiedenis.

Maar ik heb vandaag meer mogelijkheden.

Mijn verleden verdient erkenning.

Maar het hoeft mijn toekomst niet volledig te bepalen.

Misschien is dat uiteindelijk waar lichaamsgerichte traumaverwerking over gaat.

Niet je lichaam onderwerpen.

Niet ieder signaal dramatiseren.

Niet voortdurend graven.

Maar opnieuw een relatie ontwikkelen met jezelf waarin je kunt zeggen:

“Ik merk wat er gebeurt.”

“Ik blijf nieuwsgierig.”

“Ik mag vertragen.”

“En daarna kies ik.”

Samenvatting

De SIBAM-methode komt uit Somatic Experiencing® en onderscheidt vijf dimensies van menselijke ervaring: Sensation, Image, Behavior, Affect en Meaning.

In de praktijk kun je die gebruiken als vijf verkenningsstappen:

1. Sensation: wat gebeurt er lichamelijk?

2. Image: welk beeld, welke herinnering of metafoor komt op?

3. Behavior: wat doet of wil het lichaam doen?

4. Affect: welke emotie is aanwezig?

5. Meaning: welke gedachte, overtuiging of betekenis is eraan gekoppeld?

Het doel is niet om iedere lichamelijke sensatie aan trauma toe te schrijven.

Het doel is evenmin om iemand maximaal te activeren.

SIBAM kan helpen om automatische reacties te vertragen, patronen zichtbaar te maken en verschillende delen van een ervaring opnieuw met elkaar te verbinden.

Het wetenschappelijke bewijs voor Somatic Experiencing is interessant maar nog beperkt en gemengd. SIBAM hoort daarom niet te worden voorgesteld als bewezen vervanging van gevestigde traumabehandelingen zoals traumagerichte CGT of EMDR.

Wat het model wél biedt, is een bijzonder bruikbaar kompas:

Wat voel ik?
Wat zie ik?
Wat wil ik doen?
Welke emotie is aanwezig?
En welk verhaal vertel ik mezelf hierover?

Soms begint herstel precies daar.

Niet bij nog harder nadenken.

Maar bij opnieuw leren luisteren.

Wij voelen. Wij herkennen. Wij kiezen.
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.

Jouw verhaal telt.

Veelgestelde vragen over de SIBAM-methode

1. Wat betekent SIBAM?

SIBAM staat voor Sensation, Image, Behavior, Affect en Meaning: lichamelijke sensatie, beeld, gedrag, emotie en betekenis. Het model wordt gebruikt binnen Somatic Experiencing® om verschillende dimensies van menselijke ervaring te onderzoeken.

2. Is SIBAM een traumatherapie?

SIBAM is vooral een ervaringsmodel binnen Somatic Experiencing en geen zelfstandige, volledig onderzochte traumatherapie met vijf verplichte stappen.

3. Moet je altijd bij lichamelijke sensaties beginnen?

Nee. Een cliënt kan starten bij een gedachte, emotie, beeld, beweging of lichamelijke sensatie. De vijf stappen in deze blog zijn vooral een praktische manier om het model te leren gebruiken.

4. Wat betekent Sensation binnen SIBAM?

Sensation verwijst naar lichamelijk waarneembare ervaringen zoals warmte, koude, druk, spanning, tintelingen, trillen, zwaarte of ontspanning.

5. Wat betekent Image?

Image kan verwijzen naar een herinnering, innerlijk beeld, droom, kleur, symbool, metafoor of een extern beeld waarop iemand reageert.

6. Wat betekent Behavior?

Behavior gaat over gedrag en lichamelijke actiepatronen: houding, beweging, mimiek en impulsen zoals naderen, weggaan, wegduwen, verstarren of bescherming zoeken.

7. Wat betekent Affect?

Affect verwijst naar gevoelens en emoties zoals angst, verdriet, boosheid, schaamte, walging, vreugde of opluchting.

8. Wat betekent Meaning?

Meaning gaat over de betekenis die iemand aan een ervaring geeft: gedachten, overtuigingen, beoordelingen en conclusies zoals “ik ben niet veilig” of “ik mag geen nee zeggen”.

9. Kan SIBAM helpen bij narcistisch misbruik?

Het model kan helpen om lichamelijke reacties, emoties, gedrag en overtuigingen na relationeel misbruik beter van elkaar te onderscheiden. Het bewijst echter niet waardoor een specifieke reactie is ontstaan en vervangt geen professionele diagnostiek of behandeling.

10. Betekent een lichamelijke sensatie dat daar trauma opgeslagen zit?

Niet noodzakelijk. Lichamelijke sensaties kunnen talrijke psychologische én medische oorzaken hebben. Een sensatie verdient eerst waarneming en context, geen automatische traumaverklaring.

11. Kan ik SIBAM zelf gebruiken?

Voor milde, hanteerbare situaties kun je het gebruiken als reflectiekader. Bij ernstige traumaklachten, sterke herbelevingen of dissociatie is begeleiding door een voldoende geschoolde professional verstandiger.

12. Is Somatic Experiencing wetenschappelijk bewezen?

Er zijn positieve onderzoeksresultaten en enkele gerandomiseerde studies, maar reviews wijzen ook op kleine onderzoeksgroepen, gemengde studiekwaliteit en de nood aan sterker onafhankelijk onderzoek.

13. Vervangt SIBAM EMDR of traumagerichte cognitieve gedragstherapie?

Nee. Richtlijnen zoals NICE bevelen voor PTSS onder andere traumagerichte CGT en EMDR aan. Het huidige bewijs rechtvaardigt niet om SIBAM als algemene vervanging daarvan voor te stellen.

14. Wat is de belangrijkste vraag binnen SIBAM?

Misschien wel: “Wat merk je nu?” Van daaruit kan onderzocht worden wat er lichamelijk, emotioneel, cognitief, gedragsmatig en beeldend gebeurt.

Bronnen en wetenschappelijke verdieping

Somatic Experiencing International – officiële uitleg en professionele opleiding waarin SIBAM wordt omschreven als Sensation, Image, Behavior, Affect en Meaning en waarin onder andere tracking, titration en coupling dynamics aan bod komen.

Brom et al. (2017), Journal of Traumatic Stress – gerandomiseerde gecontroleerde studie naar Somatic Experiencing bij PTSS met positieve resultaten, maar een beperkte steekproef en expliciete oproep tot verder onderzoek.

Kuhfuß et al. – scoping review naar Somatic Experiencing – voorlopige positieve bevindingen, maar gemengde algemene studiekwaliteit en nood aan sterkere RCT’s.

Andersen et al. – onderzoek naar Somatic Experiencing bij lage-rugpijn en posttraumatische stress; latere RCT vond geen extra voordeel van SE boven fysiotherapie alleen.

Body- and movement-oriented interventions for PTSD, meta-analyse 2023 – gemiddeld gunstig effect, maar zeer hoge heterogeniteit tussen de onderzochte interventies en studies.

NICE-richtlijn PTSS – onderbouwt het gebruik van onder meer traumagerichte CGT en EMDR als behandelingen voor PTSS.

VA/DoD Clinical Practice Guideline PTSD – evidence-based beoordeling van psychologische en medicamenteuze interventies voor PTSS.

“somatische hulpmiddelen” → Somatische hulpmiddelen om je zenuwstelsel te reguleren.

AISO

Wat is de SIBAM-methode?

De SIBAM-methode is een ervaringsmodel uit Somatic Experiencing® dat vijf onderdelen van menselijke ervaring onderscheidt: Sensation (lichamelijke sensatie), Image (beeld), Behavior (gedrag of bewegingsimpuls), Affect (emotie) en Meaning (betekenis of overtuiging). Het model kan begeleiders en cliënten helpen traumagerelateerde reacties nauwkeuriger te observeren en verbanden tussen lichaam, emoties, gedrag en gedachten te herkennen. SIBAM is geen zelfstandig bewezen vijfstappenprotocol en vervangt bij PTSS geen evidence-based bhandeling zoals traumagerichte CGT of EMDR

Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.

Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.

Zie je een fout of heb je een vraag?

We doen ons best om de informatie op narcisme.blog zo zorgvuldig, correct en actueel mogelijk te houden. Toch kan er altijd ergens een fout, onduidelijkheid of verouderde informatie staan.

Merk je een onjuistheid op, heb je een inhoudelijke vraag of denk je dat bepaalde informatie moet worden aangepast? Laat het ons dan gerust weten via het daarvoor voorziene contactkanaal.

We bekijken meldingen zo zorgvuldig mogelijk en passen informatie aan wanneer daar een gegronde reden voor is. Ook verzoeken om bepaalde inhoud te corrigeren, aan te vullen of te verwijderen worden ernstig genomen en individueel beoordeeld.

Om je vraag efficiënt te kunnen behandelen, vragen we om dezelfde melding niet via verschillende kanalen tegelijk te versturen. Eén duidelijke boodschap met de link naar de betreffende pagina en een korte toelichting helpt ons het snelst verder.

Betrouwbare informatie, transparantie en respect voor onze lezers staan voor narcisme.blog centraal. Daarom waarderen we het wanneer je ons attent maakt op mogelijke fouten of verbeterpunten.

✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier!

Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan. Like, comment en share!

Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.

👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Je vindt de groeitaken bovenaan de blog. Kleine stappen, grote transformaties.

Jouw stem kan iemand anders de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.

👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.

Liefs Annemie en Johan Persyn-Declercq

Steun narcisme.blog door aankopen bij bol.

Gebruik het contactformulier!

• Emoties, Genezing en Somatics – Verken de Kracht van het Lichaam-Geest Verband
• Healing Trauma: Reconnecting with the Body for Self-Discovery
• somatic experiencing
• Somatic Experiencing oefeningen
• De dubbele persoonlijkheid van Jekyll en Hyde ouders