Categorieën
Menselijk communiceren armoede

Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen.

Ondersteunende communicatie begint met luisteren, toegankelijke informatie en respect voor eigen keuzes. Een reflectie op presentie en oplossingsgericht begeleiden zonder dwang of vaste succesgaranties.

Het belang van een goede begeleidershouding/communicatie bij maatschappelijk kwetsbare mensen.

Redactionele bronnotitie — november 2026. Dit artikel combineert beroepsherinneringen, filosofische en pedagogische modellen, oudere armoedeliteratuur en actuele rechten rond toegankelijke communicatie. Een gecontroleerde boekvermelding bewijst niet dat iedere praktijkclaim of letterlijke uitspraak uit het boek klopt. Biografische casussen zijn waar nodig geanonimiseerd; beschreven methoden zijn geen gegarandeerde behandelingen. De belangrijkste bibliografische gegevens zijn onderaan per bron gecorrigeerd.

Bij een alledaags gesprek met een jong gezinslid merkte ik hoe gemakkelijk een volwassene een reactie een eigen betekenis geeft. Een geluid, gebaar of intonatie kan verschillende bedoelingen hebben. Daarom blijft vragen, kijken en zorgvuldig aftoetsen belangrijker dan mijn eerste interpretatie; herkenbare persoonlijke gegevens laat ik weg.

Een reactie van een jong gezinslid kan door een volwassene verkeerd worden geïnterpreteerd. Ook als iemand later tevreden lijkt, weten we niet precies welke betekenis een gebaar of geluid had. Ondersteunende communicatie begint met open waarnemen en, waar mogelijk, de betekenis aftoetsen.

Een begeleidingsherinnering zonder herkenbare casusgegevens

In mijn werk met gezinnen heb ik ervaren hoe belangrijk het is om niet vanuit aannames over iemands verleden te spreken. Van een kind of volwassene kunnen we niet uit gedrag afleiden dat trauma diens identiteit bepaalt. Persoonlijke casussen in deze tekst worden geanonimiseerd en dienen uitsluitend om mijn professionele reflectie te verduidelijken.

Toen ik orthopedagogische methodieken bestudeerde, leerde ik onder meer over Gentle Teaching. De nadruk op nabijheid, respect en contact kan inspirerend zijn, maar deze benadering is geen op zichzelf bewezen behandeling voor trauma of hechtingsproblemen. Wat passend is, moet samen met de betrokkene en waar nodig met bevoegde professionals worden beoordeeld.

Gentle Teaching benadrukt doorgaans een respectvolle en relationele begeleidingshouding. Dat uitgangspunt kan bruikbaar zijn, maar de methode heeft niet voor iedere situatie dezelfde empirische onderbouwing. De betrokkene houdt recht op eigen keuzes, grenzen en een alternatieve vorm van ondersteuning.

Ook een niet-verbale reactie, zoals een verandering in houding of gezichtsuitdrukking, kan informatie geven. Dat betekent niet dat de begeleider precies weet wat iemand voelt. Lichamelijk contact is geen standaardinterventie: vraag waar mogelijk toestemming, respecteer afwijzing en wees alert op signalen van ongemak en professionele grenzen.

Bij deze methodiek wordt de focus gelegd op verbondenheid en niet op het gedrag. 

Een warme, voorspelbare houding kan bijdragen aan een prettige begeleidingsrelatie. Uit één persoonlijke ervaring volgt echter niet dat een specifieke aanraking het vermogen om te vertrouwen heeft hersteld of een gevoel van veiligheid blijvend heeft gecreëerd.

Hechting is een complex ontwikkelingsproces. Op grond van een persoonlijke ervaring kunnen we niet vaststellen dat een methode een onveilige hechting heeft genezen. Ondersteunende communicatie moet aansluiten bij iemands leeftijd, situatie, voorkeuren, rechten en professionele zorgbehoeften.

We kunnen niet stellen dat negatieve levenservaringen door enkele positieve ervaringen zijn vervangen. Nieuwe steun kan betekenisvol zijn, zonder dat eerdere gebeurtenissen daarmee verdwijnen. Details over het functioneren en de zorggeschiedenis van een herkenbaar kind horen niet in een publiek artikel thuis.

Muziek, zingen en spel kunnen in bepaalde situaties een prettige vorm van contact zijn, maar vervangen geen individuele logopedische of psychologische beoordeling. Het effect kan per persoon en situatie verschillen.

info strijd tegen armoede

Respectvolle nabijheid zonder vanzelfsprekende aanraking

Filosofische achtergrond. Emmanuel Levinas beschreef ethische verantwoordelijkheid als een antwoord op de ander. Ik gebruik zijn denken hier als een filosofische inspiratiebron voor respectvolle begeleiding, niet als wetenschappelijk bewijs dat een bepaalde aanraking of methode werkt. De aangehaalde edities van Het menselijk gelaat zijn niet bladzijde voor bladzijde gecontroleerd.

Vanaf het moment waarop ik me bewust ben van het bestaan van de ander als andere-gelijk-aan-mezelf, ontstaat er een vraag. De ander is een subject, gelijk aan mezelf. Hoe zal ik me tot hem verhouden?

In mijn interpretatie van Levinas roept het gelaat van de ander op tot verantwoordelijkheid. Dit is filosofische duiding: daaruit volgt geen onbeperkte professionele plicht, geen toestemming voor lichamelijk contact en geen verplichting om persoonlijke grenzen te overschrijden.

We zijn bij elkaar en moeten wat met elkaar. Het is het begin van ethiek en verantwoordelijkheid. “Wat heb je gedaan” impliceert ook: “Wat ga je nog doen tegenover anderen? “

Zelf werk ik reeds al 10 jaar als armoede consulente in de VDAB. (2014)

Mijn doelgroep bestaat uit arme werkzoekenden. Het omvat langdurige werklozen die via de normale trajectwerking gericht op arbeid niet aan de slag geraken. Er wordt verondersteld dat ze extra ondersteuning nodig hebben om werk te vinden. Ze zijn uitkeringsgerechtigd of geschorst.

Mijn visie blijft erbij dat ik de mens benader in het gewoon kunnen zijn. Ik probeer te streven naar een samenleving waarin iedereen tot zijn recht komt en in zijn waardigheid erkend wordt.

Ik luister naar de verhalen van mijn cliënten. Het valt op hoe vaak zij het hebben over de momenten. Ze spreken over momenten waarop ze object waren voor de ander. Het valt ook op dat er momenten waren waarop niemand met hen rekening hield.

Ze waren object voor de mensen met wie ze leefden. Bovendien waren ze ook object voor hun werkgever of voor een welzijnsvoorziening.  Ze waren een werkkracht of een geval. Vaak waren ze de derde in een relatie en werden er keuzes gemaakt die geen rekening hielden met hun belangen.

Ze vertellen me ook hoe vaak ze hebben geprobeerd om rekening te houden met de belangen van de ander. Ze proberen erg hun best te doen om het goede te doen. Dat is zo voor mijn mensen, dat is zo voor ons. Het gaat niet alleen om de belangen van wie voor ons staat. Het gaat ook om wie niet aanwezig is.

‘Meervoudig gekwetsten‘ is geen doelgroep die duidelijk valt af te bakenen.

Het is geen sociologisch af te bakenen doelgroep. Niettegenstaande ze heel wat gemeenschappelijke kenmerken vertonen in hun maatschappelijk kwetsbare positie.

Er bestaat ook geen psychiatrische diagnose. Tegelijk zijn het mensen die kans en risico lopen. Ze kunnen bepaalde psychiatrische ziektebeelden op gekleefd krijgen.

Hun meervoudige kwetsbaarheid verbindt hen. Er is een risico hiermee terug gekwetst te worden. Dit leidt op termijn tot een zijnsgegeven dat zich permitteert in hun verbindingsproblematiek.

Gekwetsheid en kwetsbaarheid

Met het begrip meervoudig gekwetst roepen we op om oog te hebben voor de gekwetstheid en kwetsbaarheid van iemand. Dit geldt achter de uitdagende houding, de dwingende of strijdige taal. Het geldt ook achter de afwijking, de afwijzing en het stilzwijgen.

Een appel op het opschorten van oordeel en verwonderd zoeken naar nabijheid, afstemming, contact en dialoog. Dit is niet eenvoudig. Het vraagt moed om zich te laten raken door het gelaat van de ander. Levinas omschrijft dit ook zo.

Ik zou durven stellen dat men zich laat raken door het zijn van de ander. Laat je raken door de expressie van dit zijn, zelfs als dit zich op een lastige manier presenteert. Het kan gelaagd of paradoxaal zijn.

klik op de afbeelding voor meer informatie

Mijn mensen leven in armoede.

Armoede is een onrecht en een schending van de mensenrechten.  De visie gaat uit van het recht van elke mens op een volwaardige deelname aan de samenleving. Het biedt ook een menswaardig bestaan. Deze visie staat ook bekend als het mensenrechtenperspectief. (Vranken,2007).

In het Vlaamse armoedeonderzoek wordt armoede geregeld beschreven als een verweven geheel van uitsluitingen in verschillende levensdomeinen. Het Jaarboek Armoede en Sociale Uitsluiting 2007 biedt hiervoor historische onderbouwing. Deze beschrijving is geen actuele statistiek of uitspraak over iedere persoon in armoede.

Armoede kan verschillende vormen van uitsluiting versterken, zoals belemmeringen rond wonen, zorg, onderwijs of werk. De gevolgen verschillen per gezin en context. Een structurele achterstand is geen bewijs dat mensen zelf geen initiatief of mogelijkheden hebben. Voor achtergrond is het Jaarboek Armoede en Sociale Uitsluiting 2007 relevant.

klik op de afbeelding voor meer informatie

Structurele uitsluitingsmechanismen

Ze liggen aan de basis van armoede en sociale uitsluiting. Ze zorgen ervoor dat mensen in armoede geen of onvoldoende toegang hebben tot de basisrechten.

Financiële onzekerheid en sociale uitsluiting kunnen het welzijn onder druk zetten. Dit onderwerp wordt onder meer besproken in de literatuur van Frans Spiesschaert (2005), maar uit de bibliografische vermelding alleen kan geen specifiek psychologisch effect bij elke persoon worden afgeleid. Vraag de betrokkene hoe diens situatie wordt beleefd, zonder emoties op basis van het inkomen in te vullen.

Deze uitsluiting zorgt ervoor dat mensen in armoede andere kennis opbouwen. Ze ontwikkelen vaardigheden die verschillen van de rest van de samenleving.

Bovendien zien we vaak niet de krachten die mensen in armoede hebben ontwikkeld. Zij hebben deze krachten ontwikkeld door op te groeien in een situatie van armoede en sociale uitsluiting.

Al deze elementen zorgen ervoor dat mensen in armoede het moeilijk hebben om deel te nemen aan de samenleving. Deze verschillende effecten als gevolg van een leven in armoede en sociale uitsluiting staan niet los van elkaar.

Ze beïnvloeden en versterken elkaar. 

Het begrip ‘missing link’ wordt in de literatuur over ervaringsdeskundigheid gebruikt om verschillen in leefwereld en wederzijds begrip te bespreken. De kern is dat professionele kennis en ervaringskennis elkaar kunnen aanvullen. Uit de titel van een werk volgt niet dat één bepaalde communicatievorm dit verschil altijd overbrugt.

De missing link gaat ook over het zich niet bewust zijn. Men kent al die aspecten van elkaars leefwereld niet. Dit niet begrijpen van elkaar, zorgt voor misverstanden in de communicatie. Beide partijen voelen zich onbegrepen.

Ongelijkheid in de samenleving zorgt ervoor dat dominante groepen invloed uitoefenen. Ze kunnen bepaalde gedragingen, communicatiewijzen, waarden en normen als normaal doordrukken. Groepen die hiervan afwijken, zoals mensen in armoede, worden vanuit onwetendheid aan de kant geschoven. (Uit het huis, uit het hart, 1996).

Een lijfspreuk die in m’n bureau hing, is: “als de droom sterft in de mens, sterft de mens “.

Ik durf na een tijdje te vragen aan de mensen welke dromen ze nog hebben.  Je ziet ze dan schrikken, omdat ze waarschijnlijk geen zo’n vraag verwachten van iemand van de VDAB. Sinds een tijdje hebben we geen eigen bureau meer.

Wanneer ik mensen naar hun toekomstplannen vroeg, merkte ik soms dat een gesprek meer richting kreeg. Dat is een persoonlijke beroepsherinnering en geen bewijs dat zo’n vraag bij iedereen een voorspelbaar effect veroorzaakt.

Toekomstwensen mogen in begeleiding een plaats krijgen, naast de reële beperkingen van inkomen, gezondheid en toegang tot voorzieningen. Dromen alleen verminderen armoede niet; structurele rechten, materiële ondersteuning en inspraak blijven belangrijk.

Meer info over de Nederlandse editie!

Communiceren met een doelpubliek van meervoudig gekwetsten is een uitdaging.

Vertrouwen ontwikkelen kan tijd vragen, vooral na herhaalde teleurstellingen met instanties. Toch mogen we niet veronderstellen dat iedereen in armoede ernstig gekwetst is of wantrouwig reageert. Vraag wat die persoon eerder heeft meegemaakt en wat nodig is voor een werkbare relatie.

Voor een vertrouwelijke begeleidingsrelatie zijn voorspelbaarheid, respect en aandacht voor veiligheid vaak belangrijk. Die veiligheid ontstaat niet altijd via dezelfde methode en kan niet eenzijdig door de hulpverlener worden ‘geïnstalleerd’. De betrokkene bepaalt mee wat veilig voelt en welke ondersteuning wenselijk is.

Een hele reeks gevoelens gaat vaak samen met het leven in armoede.

Schaamte, frustratie, angst, hoop of trots kunnen voorkomen bij mensen die langdurige armoede meemaken. Deze gevoelens zijn niet bij iedereen aanwezig en zijn geen kenmerken of diagnoses van ‘de arme’. Individuele ervaringen en structurele omstandigheden vragen elk aandacht.

Maar daarnaast zijn er ook veel krachten en lichtpuntjes, de manier van omgaan met die problemen en kwetsuren. Mensen in armoede weten te overleven.

Ze komen zoveel tegenslagen en problemen telkens weer te boven.

Soms sta je verbaasd over de wilskracht en veerkracht van de mens die ik begeleid. Je ziet hun loyaliteit en solidariteit. Hun aanpassingsvermogen, creativiteit en strijdvaardigheid zijn opmerkelijk. Je waardeert hun relativeringsvermogen en humor. Ook hun zorg voor kinderen en huisdieren en hun hoop vallen op.

Er bestaan verschillende benaderingen voor ondersteunende communicatie, zoals presentie, oplossingsgericht werken en ondersteunde besluitvorming. Niet iedere methode is voor elke persoon of situatie bewezen effectief. Beoordeel de doelen, het bewijs, de voorkeuren van de persoon en mogelijke nadelige effecten.

Welke begeleidingsvorm passend is, hangt af van de doelen en voorkeuren van de persoon, de professionele opdracht, het beschikbare bewijs en eventuele risico’s. Een etiket of probleemomschrijving mag niet op zichzelf bepalen welke methodiek iemand krijgt.

Deze afstemming vraagt om aandacht voor wat iemand zelf laat merken en nodig heeft. De gids over empathisch luisteren en bewust afstemmen in gesprekken biedt aanvullende praktische oefeningen, zonder de eigen stem van de ander over te nemen.

Deze presentatie bevat afbeeldingen die zijn gebruikt onder een Creatieve Commons-licentie.

Een eerste Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen is de theorie van de presentie van Andries Baart. Deze theorie ontdekte ik.

Een bijeenkomst van SAM, steunpunt Mens en Samenleving, was voor mij een aanleiding om de presentiebenadering nader te bestuderen. Dit is een persoonlijke herinnering uit mijn loopbaan; de precieze organisatiegegevens en het programma van die bijeenkomst zijn hier niet onafhankelijk gestaafd.

Toen had ik daar die Aha- belevenis. Eindelijk kreeg ik een theorie voorgeschoteld. Deze theorie maakte mijn intuïtie al jaren duidelijk. Het aangaan van een positieve werkrelatie staat centraal in het werken met maatschappelijk kwetsbare groepen.

De presentiebenadering: verschillende vormen van aandacht

  1. Aansluiting tot stand brengen en op elkaar afstemmen
  2. Weten wat je moet doen.
    Hij vertelde dat op elkaar aansluiten en afstemmen je verkrijgt door je in te voegen en begrip te ontwikkelen. Je moet trouw en betrouwbaar zijn. Geef de andere de ruimte zodat hij zich kan gaan tonen.

Bij de tweede cluster staan volgende zaken centraal: relatiegericht werken. Zorgen vanuit de uitdrukkingshandeling is belangrijk. Wees sensitief voor de behoeftigheid. Het gaat om maken en laten. Blijf doelgericht en gefinaliseerd.

M.a.w. leef vanuit de relatie wat er gedaan moet worden. Bied hulp en steun ineen. Handel metterdaad en inderdaad. Koers op vraag. Los op waar mogelijk. Houd uit waar mogelijk. Weet waarover het eigenlijk gaat. Improviseer en modder door.

De presentietheorie verwoordt waarom deze relatie zo belangrijk is.

Het vertrekpunt van deze theorie is het aanwezig zijn of het in contact komen met mensen.

Bij  “mijn mensen” gebeurt het soms dat een situatie dreigt te escaleren. Dit gebeurt bijvoorbeeld doordat een persoon terug in de gevangenis moet. Ook kan het zijn dat hij of zij het advies krijgt ‘niet-toeleidbaar op de arbeidsmarkt’. Of die persoon laat zich eerst opnemen in een ontwenningskliniek.

In mijn vroegere begeleidingswerk wilde ik zo veel mogelijk bereikbaar en betrouwbaar blijven. Dat kan helpen om steun bespreekbaar te maken, maar mag geen onvoorwaardelijke toezegging van persoonlijk contact worden: privacy, rolafbakening, veiligheid en de mogelijkheden van de dienst blijven gelden.

Koffie drinken

Wanneer werk of opleiding tijdelijk niet haalbaar lijkt, kan een gesprek over wat iemand belangrijk vindt toch waardevol zijn. De haalbaarheid van werk, begeleiding en ondersteuning moet individueel worden beoordeeld; ik kan niet op basis van één gesprek besluiten dat iemand nooit meer zal kunnen werken.

Geanonimiseerd praktijkvoorbeeld. Bij een moeilijk gezinsgesprek merkte ik dat aanwezig blijven, luisteren en samen overzicht maken soms al een eerste stap kon zijn. De oorspronkelijke versie beschreef herkenbare gezins- en plaatsingsdetails. Die worden hier niet herhaald om de privacy van betrokkenen te beschermen.

In een moeilijke hulpverleningssituatie kan aanwezig blijven en samen zoeken naar haalbare opties waardevol zijn. Lichamelijke nabijheid, zoals een omhelzing, mag niet worden verondersteld: toestemming, context, machtsverschil en professionele grenzen bepalen of dat gepast is.

In dit voorbeeld werd besproken wie passende professionele ondersteuning kon bieden en hoe de betrokkenen hun eigen vragen konden formuleren. De inhoud van een vertrouwelijk hulpverleningsgesprek hoort niet publiek reproduceerbaar te zijn.

Presentie als professioneel en ethisch uitgangspunt

De kwetsbaarheid van mensen staat in deze theorie centraal. Het is belangrijk om relationeel te werken zonder oordeel en zonder vooroordeel. Dit moet gebeuren met nabijheid en met aandacht.

Als ik handel vanuit dit denkkader, kom ik binnen in de wereld van de hopeloosheid van kwetsbare mensen. Ik vind als hulpverlener grond om handvaten aan te reiken. Hoe bescheiden ook, ik bied hulp om aan deze wanhoop en chaos te verhelpen.

Je werkt dus vanuit de relatie en probeert de ander echt te leren kennen. Bovendien probeer je in hem of haar te verdiepen. Daarbij zoek je de ander op en brengt tijd met hem door.

Vertrouwen kan groeien wanneer communicatie duidelijk, respectvol en voorspelbaar is. Persoonlijke informatie uitwisselen is geen verplichting en in een professionele relatie is wederkerigheid anders dan in een vriendschap. Beroepsgeheim en professionele grenzen blijven gelden.

Je kunt je aansluiten bij de leefwereld en het tempo van de persoon, zonder je eigen of professionele grenzen te overschrijden. Bij ingewikkelde of onveilige situaties is overleg, supervisie of doorverwijzing passender dan een belofte dat je altijd persoonlijk blijft.

Je verlaat dus de andere niet.

Betrouwbaar zijn betekent onder meer dat je afspraken nakomt en tijdig uitlegt wanneer begeleiding verandert of eindigt. Een begeleider kan niet onbeperkt beschikbaar blijven. Een zorgvuldige overdracht of verwijzing kan juist deel uitmaken van goede ondersteuning.

Als hulpverlener ben je iemand anders geworden dan een vreemde, afstandelijke professional. Als presentiebeoefenaar kies je voor degenen die het kwetsbaarst zijn.

Baart en Carbo beschrijven in hun werk over presentie vraagstukken rond nabijheid en passende zorg. De bibliografische bron is herkenbaar, maar de exacte hieraan toegeschreven formulering en paginaverwijzing zijn niet gecontroleerd; daarom beschrijven we hier alleen de algemene strekking, zonder een letterlijk citaat of gegarandeerd effect toe te schrijven.

De presentiebenadering streeft ernaar om er zo voor hen te kunnen zijn. Dit geldt voor mensen die zijn aangewezen op professionele steun.

info Hoe impact hebben

Het oplossingsgericht coachen is voor mij een tweede instrument voor communicatie. Het wordt gebruikt in de begeleiding van kwetsbare mensen. Het helpt omgaan met een doelpubliek dat meervoudig gekwetst is.

Oplossingsgerichte gesprekken richten zich vaak op wat iemand wil bereiken en welke mogelijkheden of uitzonderingen al zichtbaar zijn. Dat kan een bruikbare manier van werken zijn, maar niet elk gesprek brengt verandering teweeg. De methodiek vervangt geen beoordeling van structurele barrières of gespecialiseerde zorg.

Kleine stappen kunnen haalbaar en waardevol zijn. Soms volgen grotere veranderingen, soms niet. Dit mag niet als sneeuwbaleffect of voorspelbaar behandelingsresultaat worden beloofd; uitkomsten hangen ook af van inkomen, gezondheid, ondersteuning en kansen.

De lessen oplossingsgericht coachen van de docent Chris Van Dam hebben me een sterk inzicht gegeven. Ze hebben me geleerd hoe ik mensen met een armoedeproblematiek verder kan helpen begeleiden. Ook heb ik geleerd hoe ik ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen kan ontwikkelen.

De metafoor die hij gebruikte was treffend. Als oplossingsgerichte coach moet je als het ware een pitbull zijn. Je moet zoeken en zichtbaar maken van hun krachten, sterktes en troeven. Het bijten is intens. Dit kan ik alleen maar bevestigen.

Het grote voordeel om oplossingsgericht te werken is dat ik me eveneens inzet op de relatie. Door oplossingsgericht te werken met mijn cliënten, focus ik op het opbouwen van een relatie. Deze relatie berust op vertrouwen en respect.

Open, duidelijke en respectvolle communicatie kan samenwerking ondersteunen. Dat garandeert niet dat iemand een traject succesvol afrondt. Luister naar het doel van de betrokkene en bespreek ook belemmeringen buiten diens eigen invloed, zoals gezondheid, zorgverantwoordelijkheden en beschikbare voorzieningen.

Open en begrijpelijke communicatie kan hoop en samenwerking bevorderen, maar garandeert geen succesvol begeleidingstraject. De betrokkene heeft recht op informatie, vragen, het weigeren van voorstellen en een keuze in de vorm van communicatie. Zie VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap, artikel 21.

info Het Belang van Herinneringen

Hoe werkt oplossingsgericht coachen?

Oplossingsgericht coachen is een begeleidingsbenadering waarin gewenste veranderingen, uitzonderingen en beschikbare hulpbronnen worden onderzocht. Het is niet passend om problemen, trauma of structurele beperkingen te negeren. De persoon zelf moet vrij kunnen aangeven wat aandacht nodig heeft.

Hier zijn de belangrijkste principes en technieken van oplossingsgericht coachen:

1. Focus op de toekomst:

Oplossingsgericht coachen richt zich voornamelijk op het identificeren van gewenste toekomstige resultaten. Het blijft dus niet hangen bij problemen uit het verleden.

2. Schaalvragen:

Een schaalvraag, bijvoorbeeld van 0 tot 10, kan iemand helpen om een situatie of doel in eigen woorden te bespreken. Die score is geen gevalideerde medische meting en bewijst geen behandelresultaat. De begeleider moet vragen of zo’n schaal voor de persoon bruikbaar is.

3. Wondervraag:

De ‘wondervraag’ is een optionele techniek om te praten over een gewenste toekomst. Niet iedereen ervaart deze vraag als helpend, vooral wanneer er acute onveiligheid of materiële nood is. Stel de vraag alleen wanneer de betrokkene dat passend vindt.

klik op de afbeelding
4. Uitzonderingen identificeren:

De coach helpt de cliënt om momenten te identificeren waarop het probleem minder aanwezig of afwezig was. Dit helpt bij het identificeren van strategieën die in het verleden hebben gewerkt. Deze strategieën kunnen worden toegepast om verandering te bewerkstelligen.

5. Doelgericht werken:

Een haalbaar doel kan richting geven, maar motivatie en volhouden zijn niet alleen individuele eigenschappen. Bestaanszekerheid, toegankelijkheid van hulp en de rol van de organisatie beïnvloeden wat mogelijk is. De betrokkene houdt inspraak in het doel.

6. Versterken van hulpbronnen:

De coach helpt de cliënt hun sterke punten, vaardigheden en eerdere successen te identificeren. Vervolgens benutten ze deze om verandering te bewerkstelligen.

7. Kleine stapjes:

Een kleine stap kan helpen om te ontdekken wat uitvoerbaar is. Het is niet verplicht om steeds vooruitgang te tonen; soms is rust, bescherming of het regelen van inkomen en zorg eerst nodig. Maak samen afspraken die ook herzien kunnen worden.

Oplossingsgericht werken wil aandacht geven aan mogelijkheden en eigen regie. Het is geen garantie op positieve verandering en kan andere vormen van ondersteuning niet zonder individuele beoordeling vervangen.

klik op de afbeelding voor meer informatie

In de contextuele hulpverlening ontdek ik een derde manier. Deze manier is om met Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen te werken.

De hulpverlener zal mensen steunen. Hij zal hen stimuleren in het zoeken naar een passende vorm. Op deze manier kunnen zij hun loyaliteit naar elkaar tot uitdrukking brengen.(Heyndrickx,2016).

Contextuele hulpverlening kan uitnodigen om loyaliteiten, erkenning en verantwoordelijkheden in relaties te onderzoeken. Mijn ervaring dat dit soms bruikbaar is voor gezinnen is geen bewijs dat de methode voor iedere cliënt doeltreffend is. Bij geweld of dwang mag een beroep op loyaliteit geen druk tot verzoening creëren.

klik op de afbeelding voor meer informatie

In het contextueel denkkader begrijpen we onder dialoog ‘ de werkelijke ontmoeting tussen mensen’.

Een contextueel denkkader beschrijft hoe geven, ontvangen en erkenning betekenis kunnen hebben binnen relaties. Dat is een interpretatiekader, geen bewezen wetmatigheid dat dialoog automatisch vertrouwen of genezing voortbrengt.

Veilige en betrouwbare relaties kunnen ondersteunend zijn, maar basisveiligheid is geen eenvoudig meetbare voorwaarde die een begeleider zelfstandig kan creëren. De professionele opdracht is om met de persoon af te stemmen, relevante risico’s te herkennen en zo nodig passende hulp in te schakelen.

Preventie betekent hier verbindend bouwen aan een samenleving waar mensen tot hun recht komen. Ook al zijn de verbindingen ernstig verstoord dan nog merken we dat mensen erbij willen horen. Ze hebben nood aan steun, maar willen ook zin geven aan hun bestaan. Dragen en gedragen worden. Dit geeft bestaansrecht.

Wanneer mensen moeilijke ervaringen delen, verdient hun verhaal ruimte zonder dat ze daaruit automatisch nieuwe verplichtingen krijgen. Steun kan bestaan uit luisteren, informatie geven, en samen afspraken maken; in situaties van geweld of onveiligheid gaat bescherming voor een dialoog met alle betrokkenen.

klik op de afbeelding voor meer informatie

Als laatste noem ik ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen. Dit pas ik toe in mijn begeleiding. Het creatief bezig zijn staat hierbij centraal.

Creatieve werkvormen kunnen voor sommige deelnemers plezier, expressie of een gevoel van verbinding bieden. Dat is een waardevolle mogelijkheid, maar niet automatisch een behandeling voor trauma. Deelname en het delen van persoonlijke verhalen moeten vrijwillig blijven.

Tekenen, schilderen of knutselen kan een andere manier zijn om iets uit te drukken. Niet iedereen wordt er rustiger van of kan daardoor gemakkelijker over emoties spreken. Vraag of de persoon deze vorm prettig vindt en bied ook alternatieven.

Een creatieve werkvorm kan soms helpen wanneer rechtstreeks praten moeilijk is. Ze heeft geen ‘magische’ kracht en bewijst niet dat herinneringen of trauma worden verwerkt. Voor traumabehandeling is passende professionele zorg nodig.

Een creatief groepsaanbod kan bijdragen aan participatie of contact, maar de invloed op kwaliteit van leven en andere levensdomeinen moet afzonderlijk worden onderzocht. Uit een persoonlijke praktijkervaring volgt geen algemeen therapeutisch effect.

Creatieve activiteiten nemen verschillen in inkomen, taal, gezondheid of mogelijkheden niet vanzelf weg. Een inclusieve aanpak vraagt toegankelijk materiaal, passende ondersteuning en respect voor ieders voorkeuren en grenzen.

Info Kunst die onrecht aanklaagt

Meer achtergrond bij dit onderwerp vind je op onze pagina over inclusieve communicatie en toegankelijkheid.

Conclusie: Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen

Vandaar dat de begeleidershouding van noodzakelijk belang is hoe je omgaat met deze doelgroep.

Ik heb ze voor mezelf gebundeld in 7 uitdagingen.

In mijn begeleiding van werkzoekenden in armoede gaat het hem vooral over

de kracht van mensen zien,

hun verhaal beluisteren,

hen niet veroordelen,

de verantwoordelijkheid bij de mensen leggen,

iedereen is evenveel waard,

een relatie aangaan en

je grenzen bewaken.

Met deze uitdagingen heb ik wel een eigen begeleidingsstijl ontwikkeld doorheen mijn jarenlange ervaring met ‘mijn mensen’ op het werkveld. Die mensen hebben me al zoveel geleerd.  Ik heb voor mezelf de opdracht gegeven om aan ‘de arme’ de mogelijkheid te bieden om vrienden te zijn.

klik op de afbeelding voor meer informatie

De arme werkzoekende kunnen me onderwijzen, ze kunnen me vormen. En met deze houding leer je Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen.

Als ik hun iets wil geven, als ik iets wil bieden, dan zal het van die aard zijn. Zij krijgen van mij de gelegenheid om aan mij meer terug te geven dan wat ik hun gegeven heb. Want dat wil ik:  dat hun wereld en mijn wereld dichter bij elkaar komt.

Ken ik onze wereld dan goed? Ken ik hun wereld? Wie zijn ze, en wat maken ze mee? Daarvan zie ik slechts op de eerste plaats de buitenkant.

Nooit zal de wereld van de armste uit de miserie geraken. Dit gebeurt als ik niet geloof. Ik moet overtuigd zijn dat ze daar zelf kunnen uit opstaan. Daarom moet ik hen vragen me te helpen.

Ik ben diegene die geholpen moet worden om dichter bij hen te komen. Ik zal hen vragen moeten stellen, hun kennis van de miserie serieus moet opnemen.

Communiceren met mensen in armoede vraagt dus om een begeleidershouding. Deze moet getuigen van een respectvolle houding. Ook vereist het echtheid, een open houding en aanvaarding. Daarnaast is een empathische ingesteldheid nodig.

Verbindend begeleiden vraagt doorgaans tijd en aandacht voor de wederzijdse verwachtingen. Dat is geen vaste volgorde of garantie dat iemand opnieuw vertrouwen ontwikkelt. Luisteren en eerlijke informatie over mogelijkheden en grenzen zijn essentieel.

In dialoog kan de cliënt zelfafbakening en verdiensten opbouwen. Hij is er belangrijk. De cliënt is opnieuw iemand. Hij ervaart dat relaties toch betrouwbaar kunnen zijn.

Hieruit kan hij kracht halen om de dialoog op te nemen met wie hij in zijn contextverbonden is. Hierin zitten bronnen van kwetsuren, maar ook van genezing.

Het ene kan niet zonder het andere.

Burgerschap vraagt toegankelijke ondersteuning en echte inspraak

Daarom heb je Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen te leren in de praktijk.

Ondersteuning hoort iemands waarden en beslissingen zo veel mogelijk te respecteren. Inspraak vraagt toegankelijke informatie en echte mogelijkheden om te kiezen of te weigeren. Artikel 21 van het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap onderstreept het belang van toegankelijke communicatie; dit artikel is een mensenrechtenkader, geen klinische effectstudie.

De begeleidershouding kan ruimte bieden voor een gelijkwaardig gesprek. Dat betekent niet dat alle mensen in armoede dezelfde verwachtingen hebben. Als hulpverlener kun je vragen wat iemand nodig heeft en samen bekijken welke ondersteuning toegankelijk en haalbaar is.

Alle mensen hebben doelen, talenten en vertrouwen.

Een omgeving kan steun en mogelijkheden bieden, maar niet iedereen heeft dezelfde toegang tot geld, vervoer, huisvesting, zorg of digitale middelen. Goede begeleiding vraagt naast het zien van krachten ook aandacht voor structurele belemmeringen.

Ik zoek naar factoren die het leven van een persoon beïnvloeden en naar methoden om dit te veranderen. Kortom, als armoede consulente, bekijk ik hun kwaliteit van leven.

De kwaliteit van leven wordt sterk bepaald door de kwaliteit van de omgeving waarin men vertoeft. Wat men bereikt in zijn leven hangt hier ook van af. Dit stemt overeen met de verschillende levensdomeinen.

Het creëren van een leefbare levensomgeving is een van mijn belangrijkste opdrachten als armoede consulente. Dit biedt me een stimulans. Ik ontdek wat mensen willen en kunnen bereiken. Het doel is de participatie van mensen in de samenleving.

klik op de afbeelding voor meer informatie

Mijn persoonlijke mening is dat mensen in armoede nog veel te vaak onder de radar verdwijnen.

Het is een doelgroep waar men niet zo graag mee werkt. Doen ze ons te veel denken aan wie zijn verantwoordelijkheid dit is?

Een respectvolle, betrouwbare houding van hulpverleners kan vertrouwen helpen opbouwen. Toch kan iemand zich onveilig voelen door eerdere ervaringen, actuele bedreiging of praktische afhankelijkheid, ook wanneer een begeleider zorgvuldig handelt. Vraag wat de betrokkene nodig heeft en neem signalen serieus.

Mensen in armoede verdienen volwaardig respect en menselijke betrokkenheid, niet een symbolische of letterlijke omhelzing als bewijs van goede hulp. De persoon bepaalt zelf of lichamelijke nabijheid gewenst is; de professionele relatie blijft begrensd.

Mensen in armoede hebben recht op waardigheid, toegankelijke dienstverlening en materiële bestaanszekerheid. Respectvolle communicatie en betrokkenheid kunnen ondersteunend zijn, maar alleen ‘mensen blijven aanraken’ zal armoede niet doen verdwijnen. Hier bedoel ik met ‘raken’ in de eerste plaats: ernstig nemen, luisteren en ruimte geven; letterlijk lichamelijk contact vraagt altijd vrijwillige toestemming.

Ik hoop dat mijn communicatiemiddel nl.: “Wie durft de ander in de ogen kijken en zeggen: jij raakt mij niet“  helpt als een ondersteunende communicatievorm. Het is tegen de strijd in armoede. Er is hierbij sprake van een dialoog waarin de stem van de cliënt wordt gehoord.

Suggesties, vragen of commentaar? Ik antwoord graag.

Bronnen Ondersteunende communicatie in de begeleiding van kwetsbare mensen:

Baart, A.J. (2001; latere drukken). Een theorie van de presentie. Lemma. Bibliografisch bevestigd via ISBN-register (eerste editie 2001, ISBN 9789051899191). Latere drukken komen voor; de in het vroegere artikel genoemde datum 2011 is geen gecontroleerde eerste publicatiedatum. Dit is een theoretisch werk, geen effectstudie die elke beschreven toepassing bewijst.

Baart, A.J. & Carbo, Ch. (2013). De Zorgval: beelden, ervaringen en verhalen / analyse, kritiek en uitzicht. Thoeris. ISBN 9789072219848. De publicatiegegevens zijn bevestigd via het onderzoeksregister van de Universiteit voor Humanistiek. Specifieke conclusies op pagina- of citatenniveau zijn hier niet geverifieerd.

Barbier, I., Heyndrickx, P., Van Ongevalle, M. & Vansevenant, K. (2011). De meervoudig gekwetste mens: gedeelde en verdeelde zorg. Lannoo. ISBN 9789020994285. De bibliografische auteurslijst is gecorrigeerd op basis van Bureau ISBN. Het boek is praktijkliteratuur; het bewijst geen universeel therapeutisch resultaat.

Heyndrickx, P. (2016). Contextuele counseling in de praktijk: het risico nemen opnieuw te geven. Garant/Maklu, ISBN 9789044133738. Bibliografische gegevens bevestigd. Het contextuele denkkader is geen opdracht tot verzoening met iemand die onveilig handelt.

Levinas, E. (Nederlandse bundel, eerste druk 1969; achtste herziene druk 2003). Het menselijk gelaat: essays, gekozen en vertaald door Ad Peperzak. Ambo. Bibliotheekcatalogus bevestigt de edities. Filosofische bron, geen empirisch bewijs voor begeleidingsmethoden of aanraking.

Spiesschaert, F. (2005). Ervaringsdeskundige in armoede en sociale uitsluiting: een inleiding tot de methodiek. Acco. Bibliografische catalogus bevestigt auteur en uitgave. Individuele emotionele gevolgen van armoede mogen niet zonder afzonderlijk onderzoek uit deze titel worden afgeleid.

Vranken, J., De Boyser, K., Dierckx, D. & Campaert, G. (red.) (2007). Jaarboek Armoede en Sociale Uitsluiting 2007. Universiteit Antwerpen. De volledige redactie is gecorrigeerd; dit jaarboek biedt context en bevindingen uit zijn publicatiejaar, geen automatische actualisering van cijfers voor 2026.

Van Dam, C. (2017). De oplossingsgerichte coach, tweede editie. Intersentia. De titel en editie zijn bevestigd via de bibliografie van de auteur. Een beschrijving van coachingtechnieken uit het boek is geen bewijs voor gegarandeerde resultaten.

Vragen voor jou!

  • Wat zijn jouw gedachten na het lezen van deze ervaringen in de begeleiding van kwetsbare mensen?
  • Welke aspecten van deze benaderingen spreken je het meeste aan? En waarom?
  • Heb je zelf ervaring in het begeleiden van kwetsbare mensen? Zo ja, welke aanpak heeft voor jou het beste gewerkt?
  • Hoe denk je dat de samenleving beter kan voorzien in de behoeften van mensen in armoede of andere kwetsbare situaties?
  • Welke stappen denk je dat we als samenleving kunnen zetten om de uitsluitingsmechanismen te verminderen en meer verbondenheid te creëren?
  • Wat is volgens jou de impact van respectvolle begeleiding en ondersteunende communicatie op het leven van mensen in armoede?
  • Op welke manier kunnen we zorgen dat de stem van kwetsbare mensen gehoord en gerespecteerd wordt?
info Categorie zoeken/search

Welke kleine stap past vandaag bij jou?

Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.

Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.

Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.

Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.

Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.

Een boek om je verder te verdiepen?

Soms kan een boek nieuwe inzichten bieden of helpen om ervaringen beter te begrijpen. Lezen kan een waardevolle aanvulling zijn op zelfreflectie, gesprekken en professionele ondersteuning waar nodig.

Via onderstaande afbeelding ontdek je het boekenaanbod van bol.com.

Wanneer je via onze verwijzing een aankoop doet die voor een commissie in aanmerking komt, ontvangen wij mogelijk een kleine vergoeding, zonder extra kosten voor jou.

Kies alleen wat aansluit bij jouw behoeften en mogelijkheden. Je hoeft niets te kopen om verder te groeien.

Dank je voor je vertrouwen en betrokkenheid.

Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.

Liefs,
Annemie en Johan
narcisme.blog

Welke kleine stap past vandaag bij jou?

Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.

Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.

Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.

Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.

Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.

Een boek om je verder te verdiepen?

Soms kan een boek nieuwe inzichten bieden of helpen om ervaringen beter te begrijpen. Lezen kan een waardevolle aanvulling zijn op zelfreflectie, gesprekken en professionele ondersteuning waar nodig.

Via onderstaande afbeelding ontdek je het boekenaanbod van bol.com.

Wanneer je via onze verwijzing een aankoop doet die voor een commissie in aanmerking komt, ontvangen wij mogelijk een kleine vergoeding, zonder extra kosten voor jou.

Kies alleen wat aansluit bij jouw behoeften en mogelijkheden. Je hoeft niets te kopen om verder te groeien.

Dank je voor je vertrouwen en betrokkenheid.

Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.

Liefs,
Annemie en Johan
narcisme.blog


Ontdek meer van

Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.

We zijn benieuwd naar je reactie hieronder!

Schakel JavaScript in om een reactie achter te laten.

Ontdek meer van

Abonneer je nu om meer te lezen en toegang te krijgen tot het volledige archief.

Lees verder