Mensen die Oekraïne hebben verlaten of in rustiger gebieden wonen, voelen zich soms schuldig. Ze schamen zich omdat ze niet zijn gebleven. Deze schuld en schaamte kan zwaar drukken op een overlever. Ze moeten zichzelf daarom niet straffen. Deze tekst gaat erover hoe ze met dat gevoel kunnen omgaan en wat ze er kunnen aan doen.
Dit is geen uitzonderlijk gevoel. Dit gevoel van schuld en schaamte bij de overlever ontstaat wanneer anderen sterven in zeer moeilijke situaties. Dit gebeurt bij degenen die de ramp overleven.
Ze doen vrijwilligerswerk, steunen het leger of helpen bij evacuaties, maar voelen zich toch schuldig dat het “niet genoeg” is.
Dit psychologische fenomeen wordt ‘overlevende schuld’ of ‘schuld en schaamte van de overlever’ genoemd. Het is gevaarlijk voor iemands fysieke en mentale gezondheid. Dit geldt vooral als hij er volledig aan toegeeft. Hoe kun je dat gevoel overwinnen?
Wat is “overlevende schuld”?
De schuld van de overlevende (Survivor-schuld) ontstaat wanneer een persoon deelnemer was aan gebeurtenissen. Hij had hierop geen invloed. Hij kon er niets aan doen. Het gevoel van machteloosheid is de belangrijkste ervaring.
Mensen kunnen boos, schuldig of beschaamd zijn. Dit kan komen doordat ze iets niet kunnen. Ook kunnen ze deze gevoelens hebben omdat ze denken dat ze niet genoeg doen. Zelfs als iemand erg actief is, kan hij toch in de greep raken van negatieve gevoelens. Dit kan gebeuren, ook al zet hij zich in voor anderen.
Wat zijn de fysieke tekenen en effecten?
Deze situatie heeft consequenties op verschillende niveaus. Fysiek: chronische stress verergert bestaande ziekten of veroorzaakt nieuwe. Geen mystiek, alleen biochemie en fysiologie. Ons lichaam is de eerste verdedigingslinie.
Het tweede niveau is psychologisch. Indien u niet tracht hiermee om te gaan, loopt u het risico depressies, angststoornissen, alcoholisme en andere verslavingen te ontwikkelen.
In onze situatie kijken we naar de toekomst. Het belangrijkste is om te voorkomen dat de samenleving zich verdeelt in “jij was hier” en “jij was hier niet”.
Ze leven in Oekraïne in barre tijden. Maar elke crisis houdt zowel risico’s als kansen in. Nu hebben ze een kans die nooit lijkt te hebben bestaan in de geschiedenis van Oekraïne. Een kans om zich te verenigen, om een absoluut uniek systeem van waarden, economische en culturele veranderingen te creëren.
We zijn zo gespannen dat we onze woede misschien op onschuldige mensen of onszelf gaan richten. Als iemand hier vatbaar voor is, zal hij denken dat hij slecht is, omdat hij niet bij de problemen was. Dit is niet de manier waarop we ons de komende jaren moeten ontwikkelen.
Hoe om te gaan met het schuldgevoel van de overlevende?
Het belangrijkste is om te onthouden: alle horror die nu gebeurt, heeft één specifieke boosdoener. Als we het hebben over schuld, dan behoort het tot één specifieke persoon en één specifieke staat namelijk Rusland.
Iedereen zit op zijn plek en doet wat hij kan op dit moment. Het is als een mozaïek, elke steen is anders, en als ze bij elkaar worden gezet vormen ze mooie beelden. Net als een steen in een mozaïek ben je onderdeel. Je bent een klein fragment van het grotere geheel. Maar jij bent een uniek stuk. Samen creëren we iets groots.
Het is belangrijk om de kracht van je bron te kennen. Maar niemand zal zeker beter worden als nog iemand zichzelf zo uitput dat hij hulp nodig heeft. Daarom moet u voor uzelf zorgen. Slaap indien mogelijk. Eet zeker. Zet de telefoon een tijdje uit om uw hoofd een beetje leeg te maken.
Dit is buitengewoon belangrijk voor een persoon. Anderen zullen middelen anders besteden als een persoon zijn kracht niet berekent. Het is essentieel om zichzelf niet uit te putten.
We moeten beseffen dat het cruciaal is. Degenen die nu relatief veilig zijn, beschikken over een onmisbare bron van hulp. Ze hebben de mogelijkheid om fysiek te herstellen. Later kunnen ze het land weer opbouwen. Dit is een andere pijler, een steun, waarop je kunt leunen als je neigt naar schaamte, een schuldgevoel.
Creëer betekenissen
Viktor Frankl, een psychiater die door Auschwitz ging, schreef: “Het was niet degene die overleefde die sterker was. Het was degene die iets had om voor te leven.”
Als we ons alleen op het huidige moment concentreren en geen idee hebben van de toekomst, is dat fataal. Daarom is het belangrijk om deze betekenissen voor jezelf te creëren, op welke schaal dan ook. Het kan de bedoeling zijn om na de moeilijke situatie (vluchten – oorlog – ramp) een feest te geven. Het kan ook zijn om iemand te ontmoeten of om je liefde te bekennen.
Een echt doel geeft ons de kracht om door de lastigste tijden heen te komen. We hoeven ons niet voor te doen om dingen te willen die we niet echt willen. Al die doelen zoals “wanneer de oorlog voorbij is, dan zal ik dit en dat doen” helpen ons vooruit. Dat is wat het is om toekomstperspectief te hebben. Dit zijn de betekenissen die ons de kracht geven om te leven en door te gaan.
Een fysiologische toestand, geen fout of zwakte
Nu is de emotionele toestand superonstabiel. Maar dit is normaal tijdens oorlog. Het is net zoals hoge koorts, keelpijn, loopneus, lethargie en apathie normaal zijn tijdens de griep. Vluchten is nu deel van deze situatie. Deze gemoedstoestand is normaal, natuurlijk voor zo’n ontbering van het menselijk leven, zo’n niveau van stress.
Emotionele schommelingen, schuldgevoelens, schaamte, apathie zijn een normale toestand, de bron is niet onbeperkt. Je hoeft jezelf niet voor hen uit te schelden, jezelf te veroordelen: “Heb ik het al opgegeven?” Eis niet van jezelf wat het lichaam niet kan geven.
De bijnieren zijn uitgeput en kunnen vijf of zes dagen lang geen adrenaline aanmaken om te compenseren voor de stress. Dit is een achteruitgang. Je moet het beschouwen als een normaal lichamelijk effect. Zie het niet als een teken van je eigen zwakte. Het is maar tijdelijk. U moet beter worden en dan kunt u weer aan het werk. Dan zult u voor zover mogelijk kunnen doen wat u nodig heeft.
Wij zorgen voor het lichaam
Als we gestrest zijn, richten we onze aandacht eerst op het lichaam: we eten, drinken en slapen. Israëlische psychologen adviseren ons dan om snel weer terug te keren naar de dagelijkse routine, die ons steunt. We doen dan weer ochtend- en lunchrituelen, gaan weer sporten, poetsen onze tanden, enzovoort. Dit geeft een zekere mate van structuur en maakt middelen vrij voor bruikbare activiteiten.
Mentale toestand is belangrijk
Je moet praten over je emotionele toestand. Een fysiek lichaam zonder geestelijke gezondheid is geen vechter. Om specialisten te vinden, zijn er nu veel individuele vrijwillige psychologen. Er zijn ook georganiseerde psychologische initiatieven. Bovendien zijn er zelfgenezingstechnieken beschikbaar.
Vraag om hulp als je het nodig hebt. Je mentale toestand is net zo belangrijk als je fysieke vermogen om iets te doen. Praat met je dierbaren over je eigen ervaringen. Het kan erg giftig zijn als je het alleen bij jezelf houdt. En als je het deelt, kun je leren dat je niet de enige bent met dat gevoel. Wanneer je je pijn met een ander deelt, voelt het alsof de pijn minder wordt.
Noodhulp
Een van de kortste manieren om jezelf intact te houden is door het lichaam. We moeten onszelf aarden. We voelen met onze voeten op de grond waar we zijn. Alle aandacht gaat uit naar de voeten die op de grond staan.
Als er opwinding is, is een persoon geagiteerd, is het moeilijk om te ademen – we beginnen met “vierkante ademhaling”. Dit is vier tellen inademen, vier tellen inhouden, vier tellen uitademen en voor dezelfde hoeveelheid weer een pauze. En dus ademen we in een vierkant totdat de toestand rustiger aanvoelt.
Als een persoon een beetje is gestabiliseerd, kun je proberen te praten.
Er zijn hier verschillende opties: het is gemakkelijker voor iemand om met een geliefde te praten. Iemand kan een allesomvattend schuldgevoel hebben. “Als ik erover vertel, zal iedereen zich van mij afwenden,” denkt deze persoon. Daarom is het logisch om meteen een specialist te zoeken. De specialist moet neutraal zijn en geen emotionele band met de persoon hebben. Het is belangrijk om een specialist te zoeken die kan helpen bij crisisinterventies.
Hoe wel (niet) reageren op beschuldigingen?
We hebben een volwassen deel van de psyche waarop we kunnen vertrouwen. In crisissituaties wordt ons volwassen deel schaars. Het belangrijkste initiatief komt dan terecht bij het kinderlijke deel dat gevoelig en kwetsbaar is.
En als het innerlijke kind de bovenhand krijgt, “slaan” ze het volwassen deel uit. Dan verandert de persoon in een kind dat werd beschuldigd.
Tegelijkertijd kan het volwassen deel begrijpen dat de beschuldiging niet eerlijk is. Daarom is het de moeite waard om dit volwassen deel te onthouden en erop te vertrouwen.
Denk aan een aparte volwassene in je. Deze volwassene kan nu naar boven komen en uitleggen: “De persoon voelt zich slecht. Het is eng. Daarom zoekt hij iemand om de schuld aan te geven. De vijand is zeker niet tussen ons tweeën. Jij bent het zeker niet. Het is een andere persoon in een ander land.”
Het belangrijkste: we hebben geen wedstrijd in lijden
Het is niet mogelijk om vast te stellen wie de grootste uitdagingen heeft gehad en wie het makkelijker heeft gehad. Zijn het online vrijwilligers of degenen die in de stad wonen? Zijn het soldaten of burgers die geëvacueerd werden of vluchten met kleine kinderen? Dat is niet eerlijk om te vergelijken. We zijn niet in een concurrentiestrijd. We, waar we ook zijn, delen allemaal hetzelfde lot. Ons doel is overwinning, en we hebben één vijand.
Beëindig toxische contacten.
Als dergelijke beschuldigingen regelmatig van een persoon komen, moet u nadenken over hoe u dit probleem kunt oplossen. De methoden kunnen variëren. U kunt proberen het uit te praten. Of u kunt het contact beëindigen omdat het extreem giftig is.
Wanneer een persoon je benadert met een schuldgevoel, is het belangrijk om te praten. Bespreek de betekenis van de acties van de persoon. Om te spreken: “Ik waardeer dat je in leven bleef (of bleef). Focus op wat is en wat wordt gedaan.
Hoe voorkom je schuldgevoelens en overleverschaamte bij een kind?
Indien mogelijk moeten kinderen worden betrokken bij eenvoudige dingen. Ze kunnen deze doen als ze dat willen en vragen: “Alsjeblieft, ik wil nuttig zijn.” Laat het een kleinigheid zijn, maar het is noodzakelijk om dit initiatief te steunen. Maar serieus, ze moeten niet altijd spelen, kinderen begrijpen dit perfect.
Tieners kunnen hier zeker in vallen om onvoldoende te rusten. Hieraan moet worden herinnerd: een van de kenmerken van hun psyche is ‘maximalisme, alles of niets’.
De aanbevelingen zijn hetzelfde als voor volwassenen. Praat. Focus op wat er wordt gedaan, en niet op wat niet is gedaan. Om over de mate van mogelijkheden te zeggen, dat iedereen zijn stuk maakt, dat het geheel vormt.
Psychologische Bijdrage vanuit Orthopedagogie
Als orthopedagoog kan Annemie waardevolle inzichten bieden. Ze kan individuen ondersteunen die kampen met gevoelens van schuld en schaamte. Deze gevoelens kunnen voortkomen uit traumatische gebeurtenissen, zoals de crisis in Oekraïne. Hier zijn enkele mogelijke toevoegingen vanuit een orthopedagogisch perspectief:
Traumagerichte benadering
Annemie kan de mogelijkheid onderzoeken van een traumagerichte benadering om mensen te helpen die kampen met overlevendeschuld. Door middel van gesprekstherapie en gestructureerde interventies kan ze individuen helpen om hun traumatische ervaringen te begrijpen en te verwerken.
Ondersteuning voor kinderen en gezinnen
Als orthopedagoog kan Annemie zich richten op het bieden van specifieke ondersteuning aan getroffen kinderen en gezinnen. Hierbij kan ze methoden en technieken toepassen om de veerkracht van kinderen te vergroten. Ze kan ook gezinnen helpen bij het omgaan met de impact van de crisis.
Begeleiding bij herstel en veerkracht
Annemie kan zich richten op het bevorderen van veerkracht. Ze kan herstel ondersteunen bij individuen die worstelen met gevoelens van schuld en schaamte. Ze draagt bij aan het welzijn van haar cliënten. Dit doet ze door het ondersteunen van persoonlijke groei. Ook identificeert ze copingmechanismen. Daarnaast leert ze stressmanagementtechnieken aan.
Annemie kan daarnaast aandacht besteden aan de culturele aspecten die van invloed zijn op het ervaren van schuld en schaamte. Ze kan ook letten op de maatschappelijke aspecten in de context van de crisis in Oekraïne. Door een holistische benadering te hanteren, kan zij maatwerk bieden aan individuen en gemeenschappen die geraakt zijn door de gebeurtenissen.
Betrek jezelf: Vragen om overlevingsschuld te verkennen
- Heb je ooit gevoelens van schuld ervaren omdat je in een veiligere omgeving bent en anderen niet?
- Wat zijn jouw manieren om om te gaan met moeilijke emoties tijdens crises?
- Hoe denk je dat zelfzorg kan bijdragen aan het verminderen van overlevingsschuld?
- Heb je ervaringen waarin je iets hebt gedaan voor anderen tijdens een crisis? Hoe voelde dat?
- Wat vind je van de uitspraak van Viktor Frankl: “Het was niet degene die overleefde die sterker was. Het was degene die iets had om voor te leven”?
- Welke stappen kun je vandaag nemen om jezelf te steunen in moeilijke tijden?
- Hoe belangrijk vind je het om met anderen te praten over je emotionele toestand? Waarom?
- Wat zijn voor jou de belangrijkste waarden die je wilt behouden tijdens een periode van crisis?
- Hoe kun je de schuldgevoelens bij kinderen ondersteunen of verminderen in jouw omgeving?
- Wat zijn enkele positieve acties die je kunt ondernemen om jezelf en anderen te helpen in tijden van crisis?
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders precies de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
https://www.steunfondsvooroekraine.be/donatiepagina
Liefs Annemie