Vrede, geluk en helderheid op de drempel van de dood

De dood wordt vaak gezien als iets angstaanjagends, maar tal van verhalen laten een ander geluid horen. 

Thomas Edison was een van ’s werelds grootste uitvinders. Vlak voor zijn overlijden ontwaakte hij uit een coma, op de drempel van de dood. Hij keek omhoog en fluisterde: “It is very beautiful over there.” (vrij vertaald: “Het is heel mooi daarginds.”) npr.org. Dat waren zijn laatste woorden.

Een soortgelijke innerlijke rust sprak uit de houding van de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer.

In 1945 ging Bonhoeffer – ter dood gebracht door de nazi’s – opvallend kalm zijn einde tegemoet. Hij knielde nog in zijn cel voor een gebed en toonde een overtuigende devotie. Dit raakte zelfs de aanwezige arts diep christianity.com. Vlak voor de valbijl viel, sprak Bonhoeffer de woorden: “Dit is het einde, voor mij het begin van het leven.”nl.wikipedia.org.

Levende herinnering aan Patrick Perquy, vandaag 7 jaar geleden begonnen aan zijn derde leven.

We mochten niet verdrietig zijn. Zijn ziekte was voor hem als een voetbalmatch die hij had verloren. Hij had vrede met wat geweest was. Hij vond dat we ons niet te veel zorgen over de hemel moesten maken. We moesten vooral de kwetsbare vlam blijven bewaren. Hij ging zijn derde leven beginnen.

Hoe kunnen mensen in zulke extreme omstandigheden nog vrede ervaren? Waarom ervaren ze geluk? Hoe bereiken ze zelfs spirituele helderheid op de drempel van de dood?

De bredere vraag naar hoop en zingeving wordt uitgewerkt in betekenis vinden in lijden: hoop, vrijheid en veerkracht.

Wie Bonhoeffers geloof en verantwoordelijkheid in zijn eigen werk wil verkennen, kan lezen in ** Navolging van Dietrich Bonhoeffer als theologische verdieping naast de herinneringen in deze tekst. De boeklinks zijn affiliatelinks: bij een aankoop ontvangen wij mogelijk een kleine vergoeding, zonder extra kosten voor jou.

Getuigenissen van vrede aan het levenseinde op de drempel van de dood

Verhalen van stervenden wereldwijd tonen keer op keer dat de laatste levensfase niet louter door angst of pijn wordt gedomineerd. Zo vertelde een palliatief begeleider over een patiënte die verrassend onbevreesd was voor het sterven.

Toen men haar vroeg of ze bang was, antwoordde de vrouw: “Helemaal niet. Mijn man is anderhalf jaar geleden al even aan de overkant geweest en het is daar heel mooi.”palvooru.nl Haar echtgenoot had tijdens een hartoperatie een bijna-doodervaring gehad, en zijn verhaal nam haar angst weg.

Dergelijke bijna-doodervaringen (BDE’s) bevatten vaak opmerkelijk positieve elementen.

Mensen die ofschoon klinisch dood waren en toch terugkeerden, beschrijven geregeld een uittreding uit het lichaam. Ze ervaren echt een warm licht en een intens gevoel van vrede palvooru.nl.

Sommigen ontmoeten overleden dierbaren of zien hun levenspanorama voorbijkomen. Hoewel een enkeling een angstige ervaring rapporteert, overheersen bij de meesten juist gevoelens van teleurstelling. Ze voelden eveneens dat ze “terug moesten” naar het lichaam. Zó prachtig en sereen werd die andere kant ervaren. Hun kijk op leven en dood is na zo’n moment vaak voorgoed ten goede veranderd. 

Ook direct rond het sterfbed doen zich indringende spirituele ervaringen voor op de drempel van de dood

Stervenden melden vaak vlak voor het heengaan soms dat ze visioenen hebben. Soms zien ze iets of iemand dat hen innerlijke rust geeft. Een Nederlandse verpleegster vertelde hoe een vrouw op haar sterfbed zei dat haar jaren eerder overleden man bij haar was. Hij kwam haar ophalen. “Het gaf haar de rust om het leven los te kunnen laten,” aldus de verpleegster palvooru.nl.

Een andere patiënt, enkele dagen voor zijn dood, voerde ogenschijnlijk gesprekken met zijn overleden broer. Hij keek verwonderd op dat de omstanders die niet konden zien. palvooru.nl.

Zulke sterfbedvisioenen blijken helemaal niet zo zeldzaam:

in één Zwitsers ziekenhuis werd genoteerd dat maar liefst 90% van de stervende patiënten nog een visioen ervoer. palvooru.nl. Vaak betrof het ontmoetingen met geliefden die al waren heengegaan. Er waren ook visioenen van prachtige landschappen en een helder stralend licht. Engelachtige figuren verschenen. Kortom, daar werd een allesomvattende onvoorwaardelijke liefde ervaren. Immers, het gevoel ontstond één te zijn met alle dingen. palvooru.nl.

Deze ervaringen op de drempel van de dood hebben bijna altijd een kalmerend effect.

Ze nemen de angst voor de dood weg, daardoor voelen de stervenden zich klaar om los te laten. Ze worden gedragen door wat ze zien of voelen. Niet voor niets noemen veel culturen dit “een glimp van de hemel”. 

Een ander opvallend fenomeen is terminale helderheid.

Dit is de term voor de onverwachte opleving van bewustzijn kort voor het overlijden. Dit gebeurt vooral bij patiënten die daarvoor verminderd aanspreekbaar waren. Soms worden mensen met vergevorderde dementie vlak voor hun dood geestelijk helder. Zij herkennen hun omgeving ineens weer. palvooru.nl.

In medische zin is dat onverklaarbaar. De hersenen zijn meestal zwaar aangetast. Daardoor zou zo’n laatste opleving eigenlijk niet mogelijk moeten zijn .palvooru.nl. Toch gebeurt het.

Een dochter vertelde hoe haar dementerende moeder precies op het moment wakker werd. Al haar (voorheen onbekende) kinderen zaten rond het bed. Zij zei ieder kind bewust gedag palvooru.nl. Kort daarna stierf ze.

Daardoor noemde de familie dat moment een groot geschenk, omdat moeder op de valreep in vrede afscheid kon nemenpalvooru.nl. Alsof ergens in de geest een laatste krachtenbundeling plaatsvindt om met volledige aandacht de cirkel rond te maken.

Inzichten uit wetenschap en spiritualiteit over ervaringen op de drempel van de dood

Wat zou zulke momenten van vrede, geluk of helderheid in de laatste levensfase kunnen verklaren? De wetenschap zoekt naar antwoorden in zowel biologie als psychologie. Neurologisch gezien is er gespeculeerd dat het stervende brein een ultieme chemische reactie kan geven.

Misschien komt er vlak voor de dood een endorfine- of serotoninegolf vrij. Dit kan een gevoel van euforie oproepen. Het fungeert als een soort laatste natuurlijke pijnstiller en troost. bbc.com.

Dit is echter moeilijk te meten bij stervende mensen, en tot nu toe weten we het niet zeker. Bij stervende dieren gebeuren bijzondere dingen. Een studie toonde bijvoorbeeld aan dat bij ratten de serotonineniveaus in de hersenen tot wel drie keer hoger waren. Ze waren namelijk zelfs drie keer hoger dan normaal. Dit was gemeten op het moment van overlijden.

Dat zou bij mensen een vergelijkbaar gelukzalig effect kúnnen geven, maar bewijs daarvoor ontbreekt nog. bbc.com. We kunnen het ons voorstellen. Het lichaam zorgt zélf voor een laatste moment van rust. Dit gebeurt door een cocktail van kalmerende stoffen vrij te geven. 

Psychologisch bekeken speelt ook acceptatie en zingeving een grote rol.

Veel terminale patiënten doorlopen emotionele fases van ontkenning en angst naar uiteindelijk berusting. De beroemde psychiater Elisabeth Kübler-Ross beschreef “aanvaarding” als de laatste fase. In deze fase ontvlucht de stervende de realiteit niet langer, maar omarmt hij deze. Dit gaat vaak gepaard met een opvallend gevoel van vrede.

Evenzo stelde de psycholoog Erik Erikson dat ouderen die kunnen terugkijken op een waardig en zinvol leven, meestal met innerlijke rust sterven. Ouderen vinden vaak rust als ze hun leven als waardig en zinvol beschouwen. Hij noemde dat ego-integriteitverywellmind.com.

Zij hebben een gevoel van compleetheid en weinig tot geen spijt op de drempel van de dood.

Het tegenovergestelde is wanhoop. Degenen die het gevoel hebben dat het leven is mislukt, worstelen eerder met angst. Hun leven kan vol onbenutte kansen zitten, wat leidt tot bitterheid en onrust bij het sterven. verywellmind.com.

Deze inzichten geven aan dat hoe we geleefd hebben, invloed heeft op hoe we het einde ervaren. Ook de betekenis die we aan ons leven toekennen, beïnvloedt dit. Iemand die vrede heeft met zichzelf en zijn levensverhaal, zal de dood eerder zien als een natuurlijke afronding. Het wordt niet gezien als iets dat nog snel bestreden moet worden.

Bij afscheid en de verschillende gevoelens rond het levenseinde past ** Helpen bij verlies en verdriet van Manu Keirse. Angst, verdriet of onrust maken een leven niet minder waardevol; niemand hoeft een bepaald verloop van aanvaarding te volgen.

Naast biologie en psychologie is er uiteraard de spirituele dimensie.

Voor gelovige mensen kan het vooruitzicht van een hiernamaals veel rust geven. Het vertrouwen dat ze “naar huis” gaan biedt ook rust. Bonhoeffers serene moed kwam direct voort uit zijn geloof. Daarom zag hij het einde niet als verlies, maar als “het begin van het leven”. Het was een overgang naar iets dat zin en vervulling heeft.nl.wikipedia.org. Wereldwijd kennen religies en spirituele tradities talloze verhalen van vreedzaam sterven.

In boeddhistische kringen bijvoorbeeld wordt de dood gezien als een proces in plaats van een einde.

Tibetaanse monniken spreken van een “helder licht” meditatie-toestand. Tijdens deze toestand lost de geest geleidelijk op in een universeel bewustzijn. Pas daarna sterft het lichaam werkelijk. bigthink.com.

In deze visie is sterven een drempel naar een nieuwe realiteit, niet het definitieve einde. Wie zo’n overtuiging diep koestert, zal begrijpelijkerwijs minder doodsangst kennen.

Ook buiten georganiseerde religie vinden mensen spirituele houvast. Sommigen putten troost uit het idee dat ze voortleven in de herinnering van geliefden. Anderen vinden troost in de natuur.

Uiteindelijk lijkt het erop dat een gevoel van verbinding essentieel is. Het biedt kalme berusting op de drempel van de dood.

Dit kan ook een verbinding zijn met God. Het kan ook een verbinding zijn met dierbaren (in dit leven of daarna) of met het grotere geheel. Velen getuigen over deze kalme berusting.

Zelfs een zonsondergang kan symbool staan voor de laatste levensfase: een einde vol kleuren, schoonheid en rust. Zoals de dag overgaat in de nacht, zo kan het leven overgaan in iets dat we misschien nog niet begrijpen. Velen ervaren het als vredig. Dit besef kan een bron van troost zijn.

Reflectie: een les voor het leven

Deze getuigenissen zijn divers. Ze variëren van Bonhoeffer’s geloof tot Edisons visioen. Er zijn bijna-doodervaringen tot sterfbedvisioenen. Ze nodigen ons als levenden uit tot nadenken.

Ze laten zien dat het moment van sterven niet per se het sombere dieptepunt is dat we vrezen. Het kan misschien wel een tijd van verzoening zijn, van betekenis en zelfs vreugde. Natuurlijk is niet elke dood sereen; er zijn ook zware en pijnlijke overlijdens. Toch bieden deze verhalen hoop: hoop dat er, zelfs in onze laatste ogenblikken, ruimte kan zijn voor vrede en helderheid. 

Wat kunnen wij hieruit meenemen in ons eigen leven?

Misschien ten eerste dit: dat we nu, in het volle leven, al kunnen werken aan dat gevoel van afronding.

Door bewust te leven leggen we conflicten bij. We cultiveren dankbaarheid en geven waarde aan onze dagen. Zo bouwen we aan de innerlijke rust die ons later van pas kan komen.

Ten tweede herinnert het ons eraan dat we niet per se alleen staan in het sterven.

Velen ervaren liefdevolle aanwezigheid – of dat nu van familie is, of iets wat men als spiritueel ervaart. Het idee dat liefde sterker blijkt dan de dood, kan ons helpen met minder angst naar het levenseinde te kijken. 

Bij de waarde van liefdevolle aanwezigheid past ** Vertroostingen van Dirk De Wachter; samen zoeken naar troost hoeft geen zekerheid over het hiernamaals of een vredig sterven op te leveren.

Uiteindelijk weten we niet precies wat er gebeurt op die grens van leven en dood.

Is het louter ons brein dat ons beschermt met een laatste endorfinegolf en mooie hallucinaties? Of raakt onze ziel dan iets dat groter is dan wijzelf? Iedereen zal daar zijn eigen antwoord op hebben.

Maar de verhalen van mensen die ons zijn voorgegaan, leren ons in ieder geval dit: het is mogelijk. We kunnen in onze laatste uren vrede vinden. Het is mogelijk om in onze laatste uren vrede te vinden.

Ze laten zien dat we die vrede kunnen ervaren. En dat is een gedachte die ons – terwijl we hier en nu leven – kan bemoedigen. Laat het ons aansporen om zo te leven dat wanneer onze tijd komt, wij die vrede ook mogen ervaren.

Zoals de dichter Dylan Thomas ooit adviseerde “Do not go gentle into that good night. Rage, rage against the dying of the light.” – welnu, deze getuigenissen tonen dat “gentle” gaan, zacht en vredig, soms juist wel binnen handbereik ligt

bbc.combbc.com.

Misschien hoeven wij de dood niet te bevechten. Vervolgens kunnen we hem uiteindelijk begrijpen als onderdeel van het leven. Dit is een hoofdstuk dat met evenveel betekenis gevuld kan zijn als alle andere. 

Wat denken jullie? Welke gevoelens roepen deze verhalen bij jou op?

Misschien voelen ze als een troostrijke bevestiging dat we het einde niet hoeven te vrezen. Hoe dan ook, laten we elkaar hierover blijven vertellen. In die gedeelde verhalen schuilt een hoopvolle les. Zowel in het sterven als in het leven, zijn momenten van diepe vrede en verbondenheid mogelijk.

Bronvermeldingen

Steve Jobs And His Last Words : The Two-Way : NPR

Dietrich Bonhoeffer’s Death: Executed on Hitler’s Order | Christianity.com

Dietrich Bonhoeffer – Wikipedia

Is er leven na de dood? 4 opmerkelijke ervaringen – Pal voor u

Death: can our final moment be euphoric?

Despair in Psychosocial Development

Integrity vs. Despair in Psychosocial Development

The strange case of the dead-but-not-dead Tibetan monks – Big Think

Death: can our final moment be euphoric?

Welke kleine stap past vandaag bij jou?

Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.

Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.

Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.

Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.

Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.

Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.