Menselijk activeringsbeleid: wie helpt de werkzoekende en wie activeert de werkgever?

Een menselijk activeringsbeleid vraagt dat we werkzoekenden helpen om stappen naar werk te zetten, werkgevers aanspreken op de kansen die zij bieden en de overheid verantwoordelijk houden voor haar ondersteuning.

Voor mij begint het gesprek daarom bij een eenvoudige vraag: wat heeft iemand nodig om werkelijk te kunnen deelnemen? Vervolgens komt een tweede vraag: wat mogen we redelijkerwijs van die persoon verwachten? Beide vragen verdienen een antwoord.

Misschien herken je het. Aan tafel, op televisie of onder een nieuwsbericht valt de uitspraak: mensen moeten gewoon gaan werken. Even later horen we dat ondernemingen meer steun nodig hebben om banen te creëren. Bij allebei wil ik doorvragen. Wat maakt werken mogelijk? Welke steun helpt daadwerkelijk? Wie neemt verantwoordelijkheid wanneer het resultaat uitblijft?

Ik vind werk belangrijk. Een behoorlijk inkomen, iets kunnen bijdragen en ergens welkom zijn, kunnen veel betekenen. Tegelijk wil ik dat we zorgvuldig spreken over mensen die geen betaald werk hebben. Werkloosheid vertelt iets over iemands arbeidsmarktpositie. Ze vertelt niet het volledige verhaal van diens inzet, talenten, gezondheid of waarde.

In deze blog onderzoek ik hoe een beleid eruit zou kunnen zien dat menselijkheid verbindt met verantwoordelijkheid. De presentiebenadering van Andries Baart biedt daarbij inspiratie. Bestaande instrumenten van VDAB en onderzoek naar aanwervingssubsidies helpen om concrete keuzes te bespreken. Mijn beleidsvoorstellen zijn voorstellen, geen beschrijving van alle huidige regels. De voorbeelden zijn denkbeeldig.

Neem tijdens het lezen gerust je eigen ervaringen mee. Misschien zoek je werk, begeleid je mensen, heb je een onderneming of vraag je je af hoe publieke middelen eerlijker kunnen worden gebruikt. Vanuit elk van die posities zie je een ander stuk van hetzelfde vraagstuk.

Deze tekst richt zich op de verantwoordelijkheden van overheid, werkgevers en werkzoekenden. Voor de betekenis en kwaliteit van werk lees je Hoe belangrijk is werk?. Voor de afzonderlijke afweging rond gezondheid en werkhervatting is er Langdurig zieken activeren.

Waarom menselijk activeringsbeleid begint bij beter kijken

Wanneer we over activering spreken, lijkt het soms alsof alle werkzoekenden aan dezelfde startlijn staan. Maar stel je twee mensen voor. De ene heeft recent een baan verloren, beschikt over vervoer en kent zijn vak. De andere heeft geen stabiele opvang voor haar kinderen, begrijpt de digitale administratie nauwelijks en leeft met schulden. Een identieke opdracht vraagt van hen een heel verschillende inspanning.

Dat verschil erkennen is een voorwaarde om redelijke verwachtingen te formuleren. Wie snel kan solliciteren, hoeft geen maanden in een onnodig traject te blijven. Wie eerst praktische hulp nodig heeft, verdient een aanpak waarin die hulp daadwerkelijk beschikbaar wordt. Dezelfde ernst kan dus leiden tot verschillende afspraken.

Ik zou bovendien onderscheid maken tussen werkloosheid en andere situaties waarin mensen niet werken. Een werkzoekende, een zieke werknemer, iemand met een beperking en iemand die intensief mantelzorg verleent, hebben niet vanzelf dezelfde mogelijkheden of hetzelfde statuut. Een algemeen debat over meer mensen aan werk helpen mag die verschillen niet uitwissen.

Bij langdurige ziekte vraagt activering een afzonderlijke medische afweging. In ons artikel over langdurig zieken activeren met zorg en bestaanszekerheid onderzoeken we hoe artsen, mutualiteiten en werkgevers samen haalbaar werk kunnen organiseren.

Ook de werkgever verdient een nauwkeurige blik. Een kleine onderneming die voor het eerst iemand aanwerft, verschilt van een groot bedrijf met een personeelsdienst. Een tijdelijke terugval in bestellingen verschilt van een bedrijfsmodel dat alleen overeind blijft dankzij telkens nieuwe steun. Zorgvuldig beleid kijkt naar de omstandigheden voordat het een oordeel velt.

Voor mij betekent activering met ondersteuning dat we mensen uitnodigen tot beweging en tegelijk onderzoeken waar hun weg geblokkeerd wordt. Dat vraagt soms een opleiding. Soms vervoer. Soms een werkgever die bereid is vaardigheden aan te leren. En soms de erkenning dat reguliere arbeid momenteel niet haalbaar is.

Sta even stil: wanneer jij hoort dat iemand niet werkt, welke verklaring komt dan als eerste in je op? Wat weet je werkelijk over diens situatie, en wat vul je zelf in?

Andries Baart: aansluiten voordat we een traject opleggen

De naam wordt soms als Andries Baert geschreven, maar de grondlegger van de presentiebenadering heet Andries Baart. Stichting Presentie beschrijft een werkwijze waarin een professional de ander aandachtig leert kennen en de ondersteuning afstemt op wat in diens leven op het spel staat. Relatie, aansluiting en praktische wijsheid hebben daarin een centrale plaats. Lees de toelichting van Stichting Presentie.

Dat uitgangspunt spreekt mij aan. In begeleiding naar werk zou ik er deze vraag uit afleiden: begrijpen we voldoende wat deze persoon probeert vol te houden, voordat we vertellen wat hij anders moet doen? Dit is mijn toepassing op arbeidsbemiddeling. Het is geen claim dat presentie op zichzelf een bewezen programma is om de werkloosheid te verminderen.

Stel dat een begeleider meteen een lijst vacatures meegeeft. Dat kan precies de juiste hulp zijn. Maar als iemand geen vervoer heeft naar de vermelde bedrijven, blijft een belangrijk probleem onbesproken. Wie eerst vraagt hoe de werkplek bereikbaar is, kan samen zoeken naar een haalbare route, andere uren of een andere vacature.

Presentie zou ik ook niet gebruiken als excuus om lastige gesprekken te vermijden. Betrokken begeleiding kan juist helpen om eerlijk te spreken. Je kunt zeggen: ik zie dat deze stap moeilijk is, en ik wil begrijpen waarom. Je kunt daarnaast vragen: welke afspraak kun jij deze week wel nakomen? Aandacht en duidelijkheid kunnen samen bestaan.

Wel zou ik vermijden dat een vertrouwensrelatie uitsluitend wordt ingezet om iemand gemakkelijker tot gehoorzaamheid te bewegen. De professional moet ook kunnen signaleren dat een traject niet past of dat de aangeboden ondersteuning tekortschiet. Luisteren verliest zijn betekenis wanneer elk antwoord uiteindelijk naar dezelfde vooraf bepaalde beslissing leidt.

Een vraag voor begeleiders: wanneer heb jij voor het laatst een traject aangepast omdat het verhaal van de betrokkene je oorspronkelijke inschatting veranderde?

Menselijke begeleiding naar werk: één gezicht en een haalbaar plan

Mijn eerste praktische keuze zou een herkenbare, vaste begeleider zijn. Iemand bij wie de werkzoekende weet waarvoor hij terechtkan en die de hoofdlijn van het traject bewaakt. Dat betekent niet dat één persoon alle problemen moet oplossen. Het betekent dat iemand voorkomt dat de burger zelf de volledige samenwerking tussen diensten moet organiseren.

Menselijke begeleiding naar werk begint voor mij met een gesprek over vaardigheden, interesses, eerdere ervaringen, bereikbaarheid en ondersteuningsbehoeften. Ook de wens van de werkzoekende verdient een plaats. Wat voor werk spreekt je aan? Welke taken deed je graag? Waar liep je eerder vast? Welke voorwaarden zijn voor jou noodzakelijk om werk vol te houden?

Daarna zou ik een kort, begrijpelijk plan maken. Geen verzameling algemene doelstellingen, maar afspraken die iemand kan uitleggen in eigen woorden. Bijvoorbeeld: we onderzoeken twee functies, regelen een gesprek over kinderopvang en bekijken een opleiding bij een werkgever. Bij iedere stap staat wie verantwoordelijk is en wanneer we opnieuw samen zitten.

Dat plan moet kunnen veranderen. Een opleiding kan toch niet aansluiten. Een kind kan ziek worden. Een werkgever kan afhaken. Dan wil ik weten wat er gebeurd is en welke volgende stap zinvol is. Elke afwijking automatisch behandelen als gebrek aan motivatie zou het plan minder bruikbaar maken.

Ook de organisatie achter de begeleider moet meedoen. Wie aandachtige gesprekken verwacht, moet daarvoor tijd voorzien. Wie samenwerking verwacht, moet duidelijke contactpunten en bevoegdheden organiseren. Ik zou daarom de werklast bekijken voordat ik nieuwe verplichtingen toevoeg. Een beleidsbelofte zonder uitvoeringscapaciteit blijft voor de burger vooral een extra verwachting.

De eerste maatstaf zou voor mij zijn: kan deze persoon na het gesprek benoemen welke stap volgt, welke hulp beschikbaar is en bij wie hij terechtkan als het niet lukt? Dat is een concreet begin van gedeelde verantwoordelijkheid voor werkgelegenheid.

Een denkbeeldige situatie: Nadia wil werken, maar haar ochtend loopt vast

Nadia is een denkbeeldige alleenstaande ouder die graag in de logistiek wil werken. De vacature die zij ontvangt begint om zes uur. De opvang opent later en het openbaar vervoer brengt haar niet tijdig naar het bedrijf. Ze reageert niet op de uitnodiging, omdat ze verwacht opnieuw te moeten uitleggen waarom het onmogelijk is.

Een oppervlakkige lezing luidt: Nadia toont te weinig initiatief. Een zorgvuldiger gesprek onderzoekt wat zij wel kan organiseren. Welke uren zijn haalbaar? Zijn er andere functies? Kan een werkgever een later aanvangsuur aanbieden? Is er daadwerkelijk opvang beschikbaar, en wat kost die? Haar bereidheid verdient onderzoek, maar de praktische voorwaarden evenzeer.

In mijn voorgestelde aanpak vraagt de begeleider niet alleen aan Nadia om een oplossing te zoeken. Hij contacteert ook een werkgever en helpt haar de opvangmogelijkheden na te gaan. Nadia spreekt op haar beurt af welke informatie zij verzamelt en wanneer zij bereikbaar is. Het traject verdeelt de inspanning over de betrokkenen.

Misschien blijkt er een haalbare baan te bestaan. Misschien lukt het voorlopig niet. Dat tweede resultaat zou ik niet verbergen achter een positief klinkend dossier. Het moet zichtbaar worden waar de knelpunten liggen. Een gebrek aan beschikbare opvang is ook informatie voor het beleid dat opvang organiseert.

Dit voorbeeld bewijst geen algemeen effect van begeleiding. Het maakt wel duidelijk welke vragen ik vóór een oordeel wil stellen. De verantwoordelijkheid van Nadia verdwijnt niet. Ze krijgt een praktische betekenis binnen omstandigheden die we daadwerkelijk hebben onderzocht.

Wil je verder nadenken over het verschil tussen een inkomen hebben en werkelijk toegang krijgen tot kansen? In het artikel over sociale rechtvaardigheid als meer dan inkomen komen ook voorzieningen en inspraak aan bod.

Wat zou jij in deze situatie eerst veranderen: de sollicitatieopdracht, de werkuren, de opvang of het vervoer? En wie zou daarbij moeten helpen?

Activering met ondersteuning vraagt opleiding die ergens naartoe leidt

Ik zou opleidingen verbinden met een geloofwaardig perspectief op werk. Een cursus kan zinvol zijn, maar deelname alleen bewijst nog niet dat iemand beter voorbereid is op een passende baan. Vooraf wil ik weten welke vaardigheden iemand zal leren, bij welke functies die bruikbaar zijn en hoe we de voortgang bespreken.

Daarbij verdient leren op de werkvloer een belangrijke plaats. VDAB beschrijft de individuele beroepsopleiding, of IBO, als een opleiding van één tot zes maanden in een bedrijf. Na succesvolle afronding volgt een contract van bepaalde of onbepaalde duur. De actuele informatie vermeldt ook vergoedingen en waarschuwt dat een uitkering tijdens de IBO kan dalen of wegvallen. Een deelnemer moet zijn concrete inkomenssituatie daarom laten verduidelijken. Bekijk de actuele IBO-informatie van VDAB.

Mijn voorstel zou zijn om bij zulke trajecten vooraf duidelijke leerdoelen, begeleiding en financiële informatie vast te leggen. Wie leert, moet weten wie vragen beantwoordt en hoe vooruitgang wordt beoordeeld. De werkgever moet tijd vrijmaken om kennis over te dragen. Productief meewerken en opleiding mogen niet ongemerkt met elkaar worden verward.

Ook zou ik kijken wat er na de opleiding gebeurt. Krijgt iemand de afgesproken kans? Passen de taken bij wat geleerd is? Welke ondersteuning blijft nodig? Wie op één werkplek niet terechtkan, zou de verworven vaardigheden elders moeten kunnen tonen. Een begrijpelijk bewijs van wat iemand heeft geleerd kan daarbij helpen.

Niet elke vacature is geschikt voor een leertraject, en niet elke werkzoekende heeft eerst opleiding nodig. Soms ontbreekt vooral een eerlijke kans om bestaande vaardigheden te laten zien. Daarom zou ik geen standaardcursus opleggen aan iedereen die langer werkloos is. Opleiding verdient een gerichte keuze.

Voor werkgevers: welk onderdeel van jullie vacature kan iemand binnen enkele maanden leren? En welke eis staat er vooral omdat die altijd al in de vacature stond?

De voorwaarden om een traject vol te houden verdienen evenveel aandacht als de volgende afspraak. Werken zonder woning: wat maakt deelname mogelijk? concretiseert dat voor wie geen stabiel onderdak heeft. Een afgesloten dossier vertelt nog niet of iemands leven werkelijk stabieler werd.

Wat mogen we van werkzoekenden verwachten?

Een menselijk activeringsbeleid mag duidelijke verwachtingen hebben. Wie kan deelnemen aan een passend traject, mag worden gevraagd om afspraken na te komen, informatie te geven die nodig is voor de begeleiding en ernstige mogelijkheden te onderzoeken. De wederkerigheid wordt sterker wanneer ook helder is welke ondersteuning daartegenover staat.

Ik zou verwachtingen zoveel mogelijk concreet maken. Zeggen dat iemand gemotiveerd moet zijn is moeilijk te beoordelen. Afspreken dat iemand tegen vrijdag contact opneemt over twee bereikbare vacatures is veel duidelijker. Ook dan blijft de vraag nodig of de persoon de opdracht begrijpt en over de middelen beschikt om haar uit te voeren.

Wie een afspraak mist, zou eerst de kans krijgen om te vertellen wat er gebeurde. Misschien was het bericht onbegrijpelijk. Misschien werkte de telefoon niet. Misschien was er geen goede reden. Die mogelijkheden hoeven we niet vooraf gelijk te beoordelen. Wel moeten we ze onderzoeken voordat een ernstige beslissing volgt.

Bij herhaaldelijke, aantoonbare weigering zonder geldige reden zou ik een proportionele reactie mogelijk maken. Dat is een beleidskeuze. De beslissing moet gemotiveerd worden, rekening houden met de omstandigheden en kunnen worden aangevochten. Welke reactie wettelijk mogelijk is, hangt af van het statuut en de toepasselijke regels; deze blog is geen individuele juridische beoordeling.

Ik zou bovendien de sanctionerende beslissing afzonderlijk laten toetsen. Een begeleider kan feiten vastleggen en verplichtingen uitleggen. Maar de vertrouwensrelatie mag niet volledig samenvallen met de macht om een inkomen te verminderen. De burger moet weten welke informatie waarvoor wordt gebruikt.

Denk even mee: welke inspanning zou jij redelijk vinden als je zelf zonder werk viel? Welke ondersteuning zou beschikbaar moeten zijn voordat die inspanning verplicht wordt?

Werkgevers activeren: kansen bieden vraagt ook verandering

Het gesprek over verantwoordelijkheid mag zich niet beperken tot de werkzoekende. Een onderneming die personeel nodig heeft, kan ook onderzoeken of haar manier van aanwerven de juiste mensen bereikt. Ik zou werkgevers daarbij actief ondersteunen en concrete vragen stellen over vacature-eisen, werkorganisatie en begeleiding.

Is een bepaald diploma noodzakelijk voor de functie? Welke ervaring is essentieel bij de start, en welke kan iemand opbouwen? Wordt een onderbreking in het cv onderzocht of onmiddellijk afgewezen? Kan een kandidaat zijn vaardigheden tonen in een relevante, zorgvuldig georganiseerde proef in plaats van uitsluitend op papier beoordeeld te worden?

Ook de organisatie van het werk verdient aandacht. Misschien kan een takenpakket anders worden samengesteld. Misschien maakt een voorspelbaar uurrooster deelname mogelijk. Misschien ontbreekt vooral een aanspreekpunt voor nieuwe medewerkers. Aanpassingen moeten uitvoerbaar zijn voor het bedrijf en besproken worden met de werknemers die er al werken.

Ik zou discriminatie bij aanwerving en op de werkvloer actief bestrijden. Tegelijk wil ik dat ondersteuning voor werkgevers praktisch is. Een kleine ondernemer heeft weinig aan een lang document dat hij zelf moet vertalen naar zijn dagelijkse werking. Een concrete vacaturebespreking of gedeelde opleidingsbegeleider kan beter passen.

Publieke hulp zou geen vrijgeleide zijn om verantwoordelijkheid af te schuiven. Een werkgever die steun krijgt voor opleiding moet ook opleiden. Wie begeleiding belooft, moet ze organiseren. Wie een medewerker aanwerft, moet helder communiceren over loon, taken, uren en verwachtingen. Dat lijkt eenvoudig, maar precies zulke afspraken wil ik zichtbaar maken.

Een vraag voor ondernemers: wanneer een vacature lang openstaat, onderzoeken jullie dan zowel het kandidatenaanbod als de voorwaarden die jullie zelf aanbieden?

Een denkbeeldige ondernemer: Pieter zoekt een perfecte kandidaat

Pieter heeft in dit denkbeeldige voorbeeld een kleine onderhoudsfirma. Hij zoekt al maanden iemand met vijf jaar ervaring, een specifiek diploma en kennis van verschillende installaties. Ondertussen merkt zijn team dat het werk zich opstapelt. Hij denkt aan extra financiële steun, omdat aanwerven volgens hem te duur en te riskant is.

Een begeleider bekijkt met hem welke taken de nieuwe medewerker werkelijk zal doen. Voor sommige handelingen zijn specifieke bevoegdheden en veiligheidskennis noodzakelijk. Die eisen blijven belangrijk. Maar andere taken kunnen onder begeleiding worden aangeleerd. Samen maken zij onderscheid tussen wat iemand bij de start moet kunnen en wat later kan groeien.

Daarna komt een tweede gesprek: wie kan de opleiding geven? Hoeveel tijd kost dat? Wat gebeurt er met de werkdruk van de huidige medewerkers? Kan de onderneming die investering dragen? Een gerichte ondersteuning kan hier zinvol zijn, maar alleen als er een uitvoerbaar leerplan en werkelijk perspectief bestaan.

Pieter draagt dus ook iets bij. Hij past de vacature aan, voorziet begeleiding en neemt een deel van de opleidingsinspanning op zich. De kandidaat verbindt zich ertoe te leren en afspraken na te komen. De overheid helpt waar een aantoonbare drempel zit. Die gedeelde verantwoordelijkheid voor werkgelegenheid geeft steun een duidelijk doel in plaats van alleen een bedrag.

Misschien blijkt na onderzoek dat het bedrijf voorlopig niemand kan begeleiden. Dan is het eerlijker om dat te erkennen dan iemand te laten starten in een traject zonder ondersteuning. Een goede match vraagt meer dan het invullen van een open plaats.

Wat vind jij hier een redelijke bijdrage van Pieter? En welke hulp zou jij als kleine ondernemer zelf nodig hebben om iemand een eerste kans te geven?

Subsidies zorgvuldig gebruiken: wat kopen we met publiek geld?

Ik zou het verminderen van subsidies niet als afzonderlijk succescriterium gebruiken. Mijn vraag zou zijn wat een regeling bijdraagt en of die bijdrage de kosten rechtvaardigt. Soms is minder steun verstandig. Soms maakt gerichte steun juist een baan mogelijk die anders buiten bereik blijft. Het doel verdient meer aandacht dan het etiket.

Daarbij zou ik verschillende soorten ondersteuning apart beoordelen. Een tijdelijke aanwervingspremie heeft een ander doel dan begeleiding voor een werknemer met een arbeidsbeperking. Onderzoeksteun verschilt van crisissteun. Ook fiscale voordelen kunnen een vorm van publieke ondersteuning zijn. Een eerlijk overzicht vermeldt wat wordt onderzocht en gebruikt daarvoor duidelijke definities.

Bij een aanwervingsregeling zou ik willen weten hoeveel extra kansen zij schept. Als een onderneming dezelfde persoon zonder premie ook had aangeworven, heeft die premie voor die aanwerving weinig bijkomend effect. Dat betekent niet automatisch dat de ondernemer verkeerd handelt. Het betekent dat de regeling mogelijk onvoldoende gericht is.

Ik zou ook vragen wat de steun bij andere mensen en bedrijven veroorzaakt. Wordt een werknemer vervangen door iemand die tijdelijk goedkoper is? Verschuiven banen tussen ondernemingen zonder dat er meer werk ontstaat? Worden nuttige vaardigheden opgebouwd? Zijn er betere lonen of stabielere contracten? Verschillende effecten verdienen een afzonderlijke beoordeling.

Voor de ondernemer wil ik voorspelbaarheid. Wie te goeder trouw een traject aangaat, moet niet achteraf geconfronteerd worden met voorwaarden die onderweg veranderden. Regels moeten vooraf duidelijk zijn. Terugvordering zou ik richten op misbruik of aantoonbare schending van afgesproken voorwaarden, met een redelijke beoordeling van omstandigheden.

Bij deze discussie past ** Fantoomgroei van Sander Heijne en Hendrik Noten als aanvullende lectuur over de verhouding tussen economische groei en de samenleving. Het boek is een uitnodiging tot debat; de onderzoeksbevindingen in deze blog onderbouwen we met de vermelde studies en officiële informatie.

Wat onderzoek naar aanwervingssteun ons wel en niet leert

Albanese, Cockx en Dejemeppe onderzochten een Belgische aanwervingssubsidie voor laaggeschoolde jongeren. Hun studie vond meer instroom in private banen. Voor de onderzochte jongeren met een secundair diploma ging dat samen met minder werk in andere vormen, zodat de totale tewerkstelling niet netto toenam. Voor jongeren zonder dat diploma vonden zij geen blijvende voordelen. De resultaten verschilden ook naargelang de lokale arbeidsmarkt. Lees de onderzoekspublicatie van Albanese, Cockx en Dejemeppe (2024).

Dat is geen bewijs dat alle subsidies nutteloos zijn. Het is wel een reden om een stijging van gesubsidieerde aanwervingen niet automatisch als even grote groei van de totale werkgelegenheid te presenteren. De studie betreft een specifieke regeling, doelgroep en periode. Mijn beleidsles is daarom voorzichtig: onderzoek welk effect een regeling werkelijk heeft en voor wie.

Ik zou een evaluatie vooraf organiseren. Welke uitkomst willen we verbeteren? Met welke vergelijking kunnen we beoordelen wat zonder de regeling waarschijnlijk gebeurd zou zijn? Hoe lang volgen we de deelnemers? Welke kosten tellen mee? De antwoorden hoeven niet voor elke regeling identiek te zijn, maar ze moeten wel helder worden gemaakt.

Dat voorkomt ook dat we alleen de gemakkelijkste resultaten tonen. Een traject kan iemand helpen om een betere baan te vinden zonder dat de totale tewerkstelling stijgt. Dat voordeel verdient erkenning, maar moet correct benoemd worden. Omgekeerd kan een snelle aanwerving weinig zeggen over de situatie na het aflopen van de steun.

Onderzoek mag daarnaast niet alleen een controle achteraf zijn. Bevindingen moeten aanleiding kunnen geven tot aanpassing. Een regeling kan voor een bepaalde groep nuttig blijken en voor een andere groep onvoldoende. Dan wil ik gericht verbeteren in plaats van iedereen dezelfde oplossing blijven aanbieden.

Wanneer jij een succesbericht over een steunmaatregel leest, welke informatie ontbreekt dan vaak: de kosten, de vergelijking, de duur van de banen of de mensen die niet werden bereikt?

Langdurige steun kan juist zelfstandigheid mogelijk maken

Tijdelijke steun afbouwen klinkt aantrekkelijk. Maar een blijvende ondersteuningsbehoefte verdwijnt niet omdat een subsidieperiode eindigt. Daarom zou ik onderscheid maken tussen hulp die een overgang ondersteunt en hulp die deelname op langere termijn mogelijk maakt. Bij die tweede categorie is voortdurende ondersteuning niet vanzelf een mislukking.

Een bestaand voorbeeld is individueel maatwerk in Vlaanderen. VDAB beschrijft een loonpremie voor werkgevers wanneer een gezondheidsprobleem of beperking het functioneren van de werknemer beïnvloedt. Er kan ook een begeleidingspremie zijn wanneer extra begeleiding nodig is. Er gelden voorwaarden en een beoordeling; dit is geen premie voor iedere werkzoekende. Bekijk de voorwaarden voor individueel maatwerk bij VDAB.

Bij activering met ondersteuning zou ik de kwaliteit van het werk en de betrokkenheid van de werknemer centraal zetten. Wordt de begeleiding werkelijk gegeven? Kan iemand aangeven wat helpt? Zijn afspraken over taken en ondersteuning duidelijk? Draagt de steun bij aan deelname zonder dat iemand voortdurend zijn waarde moet bewijzen?

Daarbij zou ik voorkomen dat iedere arbeidsbeperking wordt vertaald naar een lager oordeel over de persoon. Een werknemer kan in een aangepaste functie belangrijke vaardigheden inzetten. De vraag is hoe het werk en de ondersteuning aansluiten. Ook een bedrijf moet eerlijk kunnen aangeven wat haalbaar is; wederkerigheid blijft nodig.

Voor sommige mensen is een maatwerkbedrijf of een andere aangepaste omgeving een geschikte plek. Voor anderen lukt werken in een gewone onderneming met ondersteuning. Ik zou geen route verplicht als hogerwaardig voorstellen. Een traject moet worden beoordeeld op de mogelijkheden, voorkeuren en omstandigheden van de betrokkene.

Welke ondersteuning zou jij graag behouden als ze jou in staat stelde om zelfstandig te werken? Waarom zouden we hetzelfde principe bij iemand anders anders beoordelen?

Werk moet financieel vooruitgang en werkbaarheid bieden

Wanneer we zeggen dat werken moet lonen, wil ik het concrete gezinsbudget zien. Welk bedrag blijft er over nadat vervoer, opvang en andere noodzakelijke kosten betaald zijn? Welke tegemoetkomingen veranderen? Hoe voorspelbaar zijn de uren en inkomsten? Een aantrekkelijk brutobedrag geeft nog niet het volledige antwoord voor een huishouden.

Ik zou daarom begrijpelijke ondersteuning bij die berekening aanbieden. De werkzoekende moet kunnen zien welke gevolgen een aanbod waarschijnlijk heeft, en welke onzekerheden nog moeten worden nagegaan. Dat vraagt actuele informatie over de persoonlijke situatie. Een algemene slogan over het verschil tussen loon en uitkering is daarvoor onvoldoende.

Mijn beleidsvoorkeur zou zijn om lage arbeidsinkomens gericht te versterken en plotselinge verliezen van ondersteuning waar mogelijk geleidelijker te laten verlopen. De precieze vorm vraagt een berekening van kosten, verdelingseffecten en uitvoerbaarheid. We moeten daarbij ook kijken naar mensen die al werken en vergelijkbare kosten dragen.

Daarnaast zou ik werkbaarheid serieus nemen. Wie in een baan start die structureel niet vol te houden is, heeft weinig aan een mooie instroomstatistiek. Voor mij horen voorspelbare afspraken, veiligheid, een behoorlijke werkdruk en respect bij goed werk. Wat haalbaar is, moet besproken worden met werknemer en werkgever.

Onbetaalde zorg verdient eveneens aandacht. Wanneer een traject alleen uitvoerbaar lijkt doordat een familielid onbeperkt gratis opvang of mantelzorg opneemt, schuiven we de rekening door. Wie dit perspectief verder wil verkennen, kan ** Onzichtbare vrouwen van Caroline Criado Perez lezen. Ik neem het hier op als aanvullende lectuur over wiens omstandigheden zichtbaar worden in beleid.

Zou jij een baan aanvaarden als de extra kosten bijna de volledige inkomenswinst opslorpen? Welke verandering zou het aanbod voor jou wel haalbaar maken?

Het bedrag op een loonbrief vertelt niet het hele verhaal. Bestaanszekerheid in het dagelijks leven verbindt inkomen met wonen, bereikbare hulp en zeggenschap.

De overheid moet ook zichzelf activeren

Een overheid die van burgers en ondernemingen inspanning vraagt, moet bereikbaar en betrouwbaar zijn. Ik zou haar daarom ook concrete verplichtingen geven: begrijpelijke communicatie, tijdige antwoorden, beschikbare begeleiding en een duidelijke route wanneer meerdere diensten nodig zijn. Wie ondersteuning belooft, moet kunnen uitleggen wanneer die daadwerkelijk begint.

Kinderopvang, vervoer en toegankelijke opleidingen zijn voor mij onderdelen van werkgelegenheidsbeleid. Ook wonen en zorg kunnen relevant zijn wanneer een probleem op die terreinen deelname blokkeert. Dat betekent niet dat een arbeidsbemiddelaar al die voorzieningen moet organiseren. Het betekent dat tekorten niet verdwijnen uit beeld zodra zij buiten zijn bevoegdheid vallen.

In België zijn de verantwoordelijkheden verdeeld. De FOD Werkgelegenheid beschrijft onder meer gewestelijke bevoegdheden voor arbeidsbemiddeling en doelgroepmaatregelen, naast federale bevoegdheden op arbeidsmarktgebied. Daardoor vraagt mijn voorstel samenwerking tussen bestuursniveaus en diensten. Eén minister kan niet alle onderdelen alleen veranderen. Lees het bevoegdhedenoverzicht van de FOD Werkgelegenheid.

Ik zou lokaal overleg organiseren waarin werkzoekenden, werkgevers, werknemersvertegenwoordigers en betrokken diensten knelpunten bespreken. Zo’n overleg moet tot besluiten leiden: wie onderzoekt het probleem, welke oplossing wordt geprobeerd en wanneer bekijken we het resultaat? Alleen verhalen verzamelen zonder opvolging zou ik onvoldoende vinden.

Persoonsgegevens verdienen daarbij bescherming. Een werkgever hoeft niet het volledige verhaal van iemands schulden, relatieproblemen of gezondheid te kennen om een passende werkafspraak te maken. We moeten bepalen welke informatie noodzakelijk is, op welke grond die gedeeld wordt en wie daarvoor verantwoordelijk is.

Ook publieke diensten kunnen kansen bieden via hun eigen aanwervingen en opleidingen. De overheid mag haar verwachtingen dus op haar eigen werkplekken toepassen. Een inclusieve vacature schrijven is sterker wanneer de organisatie ook menselijke begeleiding naar werk en werkbare voorwaarden organiseert.

Hoe betaal je een menselijk activeringsbeleid?

Een voorstel dat meer begeleiding en voorzieningen vraagt, moet ook over geld spreken. Ik zou daarom beginnen met een overzicht van de bestaande uitgaven, fiscale steun en uitvoeringskosten. Daarbij wil ik weten welke doelen ermee worden nagestreefd, welke resultaten bekend zijn en waar we nog onvoldoende informatie hebben.

Vervolgens zou ik prioriteiten bepalen. Mijn eerste keuzes zijn praktische drempels wegnemen, passende opleiding organiseren en ondersteuning gericht inzetten. Dat kan betekenen dat een weinig doeltreffende regeling wordt afgebouwd. Maar ik zou geen opbrengst inboeken alsof elke geschrapte euro zonder gevolgen beschikbaar komt voor iets anders.

Bij het verminderen van bedrijfssteun moeten ook mogelijke verliezen worden berekend. Welke activiteiten veranderen? Welke banen worden geraakt? Zijn er overgangskosten? Kan een regeling worden verbeterd voordat zij verdwijnt? Eenzelfde zorgvuldigheid hoort bij besparingen op begeleiding. Minder personeel kan de dienstverlening veranderen, ook als het budget op papier daalt.

Ik zou bovendien kleine ondernemers beschermen tegen onnodige administratieve lasten. Eén helder aanspreekpunt, begrijpelijke voorwaarden en ondersteuning bij een eerste aanwerving kunnen deel van de oplossing zijn. Vereenvoudiging mag wel samengaan met controle op de werkelijke inzet van publieke middelen.

Een begroting blijft een keuze tussen doelen die niet allemaal tegelijk volledig kunnen worden gerealiseerd. Daarom wil ik dat politici hun afwegingen uitleggen: waarom krijgt deze maatregel voorrang, wie heeft er voordeel van en wie draagt de kosten? Een eerlijke uitleg maakt ruimte voor tegenspraak en verbetering.

De bredere betekenis van sociale bescherming kun je verkennen in de historische ontwikkeling van de Belgische welvaartsstaat. Voor deze blog is vooral van belang dat wij elke wijziging beoordelen op wat zij met mensen, kansen en publieke middelen doet.

De vraag wie verantwoordelijkheid draagt, stopt niet bij de arbeidsmarkt. In onze blog over menselijk blijven in een verdeelde wereld onderzoeken we hoe zorg, klimaat, publieke voorzieningen en eerlijke invloed elkaar raken. Dat bredere perspectief helpt om ondersteuning én de omstandigheden waarin mensen deelnemen samen te beoordelen.

Dezelfde afweging tussen ondersteuning, bijdragen en uitvoerbaarheid staat centraal in mijn visie op een nieuw sociaal contract voor België. Daar verbind ik activering met wonen, zorg, economische draagkracht en democratische controle.

Ook elders in sociaal beleid verdienen opbrengsten en uitvoering dezelfde aandacht. Twee voorstellen van Groen en PVDA kritisch lezen laat zien welke vragen bij beide terugkeren.

Wederkerigheid vraagt dat we machtsverschillen erkennen

Ik gebruik graag het woord wederkerigheid, maar ik wil het zorgvuldig invullen. Een werkzoekende die afhankelijk is van een uitkering, een ondernemer met personeel en een overheid die voorwaarden bepaalt, hebben verschillende mogelijkheden om hun belangen te verdedigen. Iedereen verantwoordelijkheid geven betekent daarom niet dat iedereen dezelfde verplichting krijgt.

Wie weinig keuze heeft, moet zijn grens kunnen uitleggen zonder meteen als moeilijk te worden behandeld. Wie een baan aanbiedt, moet zijn economische mogelijkheden kunnen bespreken zonder als vanzelf onwillig te worden gezien. Wie publiek geld beheert, moet besluiten motiveren en kritiek verdragen. Elke positie vraagt iets anders.

Daarom zou ik klachten en signalen serieus nemen. Een werknemer moet problemen kunnen melden over begeleiding, veiligheid of behandeling. Een werkgever moet terechtkunnen wanneer ondersteuning niet komt. Een begeleider moet kunnen aangeven dat opgelegde doelen onrealistisch zijn. Die informatie hoort thuis in de verbetering van het beleid.

Dat past bij de missie van narcisme.blog: zorgvuldig omgaan met macht, mensen ondersteunen in hun autonomie en solidariteit verbinden met verantwoordelijkheid. We hoeven niemand een psychologisch etiket te geven om te onderzoeken of een machtsverhouding eerlijk functioneert. We kunnen kijken naar gedrag, afspraken, mogelijkheden en gevolgen.

Wie deze maatschappelijke lijn verder wil uitdiepen, vindt in de pillar over een rechtvaardiger België de verbinding tussen persoonlijk herstel, verantwoordelijkheid en de samenleving waarin wij leven. Die samenhang helpt mij om werkgelegenheid niet los te zien van waardigheid en deelname.

Wanneer jij over wederkerigheid spreekt, kijk je dan ook naar de vraag wie werkelijk kan onderhandelen? Wat zou iemand met minder macht nodig hebben om zijn stem te laten horen?

Menselijk activeringsbeleid zonder zondebokken

In politieke discussies kunnen grote groepen snel tot één karakter worden herleid. De werkloze wordt iemand die niet wil. De ondernemer wordt iemand die alleen steun zoekt. De ambtenaar wordt iemand die regels belangrijker vindt dan mensen. Zulke beelden maken een gesprek eenvoudig, maar ik wil hun bruikbaarheid juist onderzoeken.

Ik zou liever vragen wat iemand doet en onder welke voorwaarden. Houdt een persoon afspraken na? Biedt een onderneming begeleiding? Is een dienst bereikbaar? Wordt misbruik aangepakt? Welke informatie ontbreekt? Die vragen leveren aanknopingspunten op voor handelen zonder het oordeel over een hele groep vooraf vast te leggen.

Mijn vertrouwen in mensen hoeft daarbij niet blind te zijn. Controle kan nodig zijn. Alleen wil ik dat ze gericht en proportioneel is. Een systeem kan rechten beschermen én duidelijke voorwaarden stellen. Dat vraagt de bereidheid om zowel individuele fouten als gebrekkige regelingen onder ogen te zien.

Wie zijn eigen mensbeeld wil onderzoeken, kan ** De meeste mensen deugen van Rutger Bregman als aanvullende lectuur nemen. Ik vermeld het als perspectief op ons denken over mensen, niet als bewijs dat iedere burger of onderneming te goeder trouw handelt. Juist een open gesprek kan ruimte laten voor vertrouwen en kritische toetsing.

De manier waarop we elkaar aanspreken, hoort bij deze keuze. We kunnen stevig discussiëren over verplichtingen en subsidies zonder werkzoekenden of ondernemers te vernederen. Ik wil dat lezers na deze blog beter kunnen doorvragen, ook wanneer ze het met mijn beleidsvoorkeuren oneens zijn.

Welke groep krijgt in jouw omgeving het snelst de schuld? Kun je één algemene beschuldiging vervangen door een concrete vraag die werkelijk onderzocht kan worden?

Hoe zou ik bepalen of het beleid werkt?

Ik zou kijken hoeveel mensen een passende baan vinden en hoe hun situatie daarna evolueert. Werken zij na zes of twaalf maanden nog, eventueel bij een andere werkgever? Zijn hun inkomen en arbeidsvoorwaarden verbeterd? Is de baan haalbaar? Die termijnen zijn mijn voorstel voor opvolging, geen universele wetenschappelijke norm.

Ook mensen die geen werk vinden, moeten in beeld blijven. Waar lopen zij vast? Welke ondersteuning ontvangen zij? Zijn zij nog bereikbaar voor diensten? Verandert vooral hun uitkeringsstatuut? Een daling in één administratieve categorie verdient onderzoek voordat we haar als maatschappelijke vooruitgang presenteren.

Daarnaast zou ik de verdeling van kansen bekijken. Komen mensen met grotere ondersteuningsbehoeften aan bod? Of ontstaat er een prikkel om vooral de gemakkelijkst bemiddelbare kandidaten te begeleiden? Organisaties moeten ruimte krijgen voor moeilijke trajecten, zodat zij niet worden beloond voor het ontwijken van mensen die meer tijd vragen.

De vraag waar mensen terechtkomen nadat een uitkeringsrecht eindigt, krijgt ook aandacht in Wie blijft er over wanneer het vangnet verdwijnt?. Dat artikel verdiept het onderscheid tussen administratieve uitstroom en de situatie van de betrokken mens.

De kosten tellen evenzeer mee. Welke middelen zijn ingezet voor begeleiding, opleiding en steun? Wat is het aanvullende effect ten opzichte van een geloofwaardige vergelijking? Sommige baten zijn moeilijk in geld uit te drukken. Dat rechtvaardigt een duidelijke beschrijving, geen belofte dat ieder traject zichzelf vanzelf terugbetaalt.

Ik zou cijfers aanvullen met gesprekken met deelnemers, werkgevers en professionals. Zo kunnen we onderzoeken waarom een traject werkte of vastliep. Hun ervaringen vervangen een effectmeting niet, maar kunnen vragen blootleggen die in een totaalcijfer verdwijnen. Beide vormen van informatie verdienen een herkenbare plaats.

Welk succes zou voor jou het zwaarst wegen: snelle instroom, blijvend werk, minder armoede, grotere zelfstandigheid of een werkplek die iemand kan volhouden? Hoe zou je voorkomen dat een andere belangrijke uitkomst verloren gaat?

Een haalbaar traject vraagt ook een toets op kosten, bereik en onbedoelde gevolgen. Met drie fictieve situaties voor een praktische beleidstoets kun je die vragen oefenen.

Een groeitaak: maak van een oordeel een uitvoerbaar voorstel

Kies één uitspraak over werkloosheid of ondernemingssteun die je onlangs hoorde. Bijvoorbeeld dat mensen sneller moeten solliciteren, of dat bedrijven zonder steun geen personeel kunnen aanwerven. Schrijf de uitspraak op zonder ze meteen te verdedigen of af te wijzen. We gaan onderzoeken wat er nodig is om haar concreet te maken.

Begin met de betrokken personen. Over wie gaat de uitspraak precies? Welke mogelijkheden hebben zij? Welke belemmeringen zijn bekend en welke worden verondersteld? Als je informatie mist, schrijf dan een vraag op. Dat is nauwkeuriger dan een onbewezen verklaring als feit te behandelen.

Formuleer vervolgens een haalbare stap. Wat zou de werkzoekende kunnen doen? Wat kan de werkgever veranderen? Welke ondersteuning moet de overheid of een dienst leveren? Probeer de drie bijdragen in gewone taal te beschrijven. Iemand die het voorstel leest, moet kunnen begrijpen wie morgen waarmee begint.

Daarna bekijk je de voorwaarden. Is er vervoer? Is de opleiding beschikbaar? Wie geeft begeleiding? Wat kost het? Wat gebeurt er als een afspraak niet uitvoerbaar blijkt? Een voorstel wordt bruikbaarder wanneer ook die praktische vragen beantwoord worden. Je hoeft nog niet voor alles een oplossing te hebben, zolang je de onzekerheden benoemt.

Tot slot kies je een teken van vooruitgang. Bijvoorbeeld een bereikbare kennismaking, een afgeronde opleiding of een werkplek die na enkele maanden nog past. Bespreek ook wanneer je het plan zou bijsturen. Een duidelijke volgende stap is waardevoller dan een grote belofte zonder opvolging.

Je kunt deze oefening alleen doen of met iemand die anders denkt over het beleid. Spreek af dat jullie eerst elkaars praktische vragen proberen te begrijpen. Het doel is een voorstel bouwen waar verantwoordelijkheid én ondersteuning in terug te vinden zijn.

Veelgestelde vragen over menselijke activering en bedrijfssteun

Is menselijk activeringsbeleid te vrijblijvend?

Dat hoeft niet. Mijn voorstel bevat concrete afspraken, opvolging en een proportionele reactie op aantoonbare weigering. De verwachtingen worden gekoppeld aan wat iemand kan en aan de ondersteuning die daadwerkelijk beschikbaar is. Vrijblijvend wordt beleid juist wanneer we alleen algemene beloften formuleren en niemand aanspreken op de uitvoering. Ook werkgevers en diensten hebben daarin een rol.

Moeten ondernemers leren werken zonder subsidies?

Waar steun weinig extra bijdraagt, zou ik haar herbekijken en zo nodig afbouwen. Maar ik zou niet iedere vorm van ondersteuning tijdelijk maken. Een blijvende arbeidsbeperking kan langdurige hulp vragen. De relevante vraag is welk doel de steun dient, of zij dat doel bereikt en of de voorwaarden redelijk zijn. Minder steun gebruiken is op zichzelf geen bewijs van beter beleid.

Kan presentie gecombineerd worden met verplichtingen?

Mijn beleidsvoorstel combineert aandachtige begeleiding met duidelijke uitleg over verplichtingen. Daar hoort transparantie bij: de betrokkene moet weten wie begeleidt, wie beslist en welke informatie wordt gebruikt. Presentie gebruik ik als inspiratie voor de relatie en afstemming, niet als methode om mensen ongemerkt tot instemming te brengen. De toepassing op arbeidsbemiddeling verdient eigen evaluatie.

Wat als iemand wil werken, maar voorlopig niet kan?

Dan zou ik samen onderzoeken welke ondersteuning of aangepaste arbeid haalbaar is. Soms kunnen hulp en werk naast elkaar bestaan. Soms vraagt de situatie eerst een andere stap. Een eventuele medische beoordeling hoort bij bevoegde professionals. Ook wanneer betaald werk voorlopig buiten bereik ligt, blijft iemand recht hebben op een respectvolle behandeling. Zijn menselijke waarde hangt niet af van onmiddellijke tewerkstelling.

Zijn strengere voorwaarden voor bedrijfssteun nadelig voor kleine ondernemingen?

Dat kan wanneer voorwaarden ingewikkeld, onvoorspelbaar of duur zijn om aan te tonen. Daarom zou ik controle combineren met eenvoudige aanvragen, heldere afspraken en ondersteuning. De eisen moeten passen bij het doel en de omvang van de steun. Kleine ondernemingen mogen voldoende hulp krijgen om correct deel te nemen, terwijl misbruik gericht wordt aangepakt.

Welke eerste stap zou je als beleidsmaker zetten?

Ik zou beginnen met een beperkt lokaal traject waarin vaste begeleiding, praktische hulp en samenwerking met werkgevers samen beschikbaar zijn. Vooraf bepalen we wie kan deelnemen, wat we willen verbeteren en hoe we het effect beoordelen. Daarna beslissen we over uitbreiding. Tegelijk onderzoeken we bestaande steun, zodat nieuwe uitgaven gepaard gaan met een verantwoorde beoordeling van wat al bestaat.

Welk werkgelegenheidsbeleid willen wij samen dragen?

Mijn keuze is een menselijk activeringsbeleid waarin we iedereen aanspreken op een bijdrage die past bij diens mogelijkheden. De werkzoekende krijgt ondersteuning en maakt haalbare afspraken. De werkgever biedt een eerlijke kans en investeert in begeleiding. De overheid zorgt voor bereikbare voorzieningen, verantwoordt haar steun en laat haar eigen werking beoordelen.

Daarbij wil ik ruimte houden voor verschil. Sommige mensen kunnen snel starten. Anderen hebben langer hulp nodig. Sommige bedrijven kunnen zelf opleiden. Andere vragen gedeelde ondersteuning. De vraag is telkens hoe we een concrete stap mogelijk maken en eerlijk omgaan met de inspanning die daarvoor nodig is.

Wij hoeven het niet over ieder voorstel eens te zijn om dat gesprek te voeren. Juist de afweging tussen kosten, kansen, verplichtingen en draagkracht verdient verschillende stemmen. Ik wil dat mensen die de gevolgen ondervinden mee kunnen spreken over het beleid dat hen raakt.

Wat zou jij morgen veranderen? Welke drempel zou je eerst wegnemen? Welke verantwoordelijkheid zou je duidelijker maken? En welke stem ontbreekt vandaag in het gesprek over werkgelegenheid?

Laat in een reactie gerust weten vanuit welke positie je kijkt: als werkzoekende, werknemer, ondernemer, begeleider of betrokken burger. Deel geen herkenbare gegevens van cliënten of andere mensen. Een concrete ervaring of vraag kan ons helpen om zorgvuldiger te denken en beter te handelen.

Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.

Bronnen en zorgvuldigheid

Deze blog bevat een beargumenteerde beleidsvisie. De vermelde bronnen ondersteunen de beschrijvingen van presentie, bestaande instrumenten en onderzoeksresultaten. Ze bewijzen niet dat het volledige voorgestelde beleid als pakket doeltreffend is. De voorbeelden van Nadia en Pieter zijn denkbeeldig. Actuele voorwaarden en persoonlijke rechten bespreek je met de bevoegde dienst.

1. Stichting Presentie — Wat is presentie?. Uitgangspunten en kenmerken van de presentiebenadering.

2. VDAB — Individuele beroepsopleiding (IBO). Opleiding, contract na succesvolle afronding en aandacht voor de persoonlijke inkomenssituatie.

3. Albanese, A., Cockx, B. en Dejemeppe, M. (2024) — Long-Term Effects of Hiring Subsidies for Low-Educated Unemployed Youths. Journal of Public Economics, 235, 105137. DOI: 10.1016/j.jpubeco.2024.105137. Onderzoek naar één Belgische aanwervingsregeling; de uitkomsten zijn geen algemene beoordeling van alle subsidies.

4. VDAB — Individueel maatwerk voor werknemers. Loon- en begeleidingsondersteuning bij een arbeidsbeperking, met voorwaarden.

5. FOD Werkgelegenheid — Werkgelegenheidsbeleid algemeen. Verdeling van beleidsbevoegdheden en instrumenten.

De drie boekverwijzingen met ** zijn affiliatelinks. Bij een aankoop ontvangen wij mogelijk een kleine vergoeding, zonder extra kosten voor jou. Ze zijn aanvullende lectuur en vervangen de vermelde primaire bronnen niet.

Deze inhoud is gericht op zelfzorg, solidariteit en een zorgvuldig maatschappelijk gesprek, zonder aanzet tot haat of geweld. Zie je een fout of ontbrekende nuance? Laat het weten via de contactmogelijkheid op narcisme.blog, zodat we de informatie kunnen verbeteren.

Welke kleine stap past vandaag bij jou?

Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.

Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.

Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.

Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.

Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.

Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.