Narcisme en complotdenken worden samen onderzocht, maar een gevonden verband vertelt niet waarom één persoon een bepaald bericht gelooft. Het is ook geen persoonlijkheidsdiagnose. Om de resultaten te begrijpen, moeten we kijken naar de deelnemers, de gebruikte vragenlijsten en wat de onderzoekers daadwerkelijk konden vaststellen.
Met een complotverklaring bedoelen we hier een verklaring waarin een geheime samenwerking van mensen of groepen een centrale rol krijgt. De vraag of zo’n concrete bewering klopt, vraagt eigen bewijs. Een psychologische beschrijving van degene die haar deelt, vervangt dat onderzoek niet.
Wat de oorspronkelijke studie onderzocht
Cichocka, Marchlewska en Golec de Zavala (2016) onderzochten zelfwaardering en narcistische trekken in drie Amerikaanse onlinevragenlijststudies met 202, 269 en 516 deelnemers. Hogere scores op individueel narcisme hingen samen met meer instemming met complotovertuigingen. Zelfwaardering afzonderlijk vertoonde geen eenduidig negatief verband; dat werd zichtbaar wanneer de overlap met narcisme statistisch werd meegewogen.
In de tweede studie onderzochten de auteurs achterdochtige gedachten als mogelijke statistische verklaring. Zij onderscheidden ook individueel en collectief narcisme. Het derde onderzoek betrok een algemener negatief mensbeeld. Deze begrippen en analyses zijn geen vaststelling van iemands verborgen bedoelingen.
De auteursversie van de publicatie vermeldt expliciet dat de studies correlationeel zijn: ze stellen geen oorzakelijke richting vast. Deelnemers vulden vragenlijsten in; de studie stelde geen narcistische persoonlijkheidsstoornis bij lezers of hun gesprekspartners vast.
Waarom een statistisch verband geen persoonlijk etiket is
Wanneer twee vragenlijstscores samen variëren, betekent dat niet dat ieder individu hetzelfde patroon vertoont. Een groepsverband geeft geen toestemming om te zeggen: “Jij gelooft dit omdat je narcistisch bent.” Je zou dan een onderzoek naar samenhang gebruiken als diagnose en motievenverklaring voor iemand die niet door jou is beoordeeld.
Ook het woord voorspellen vraagt aandacht. In een statistisch artikel kan het beschrijven hoe een score samenhangt met een andere gemeten score. Dat is iets anders dan zeker weten welke overtuiging een persoon later zal aannemen. Vraag daarom altijd welke gegevens en onderzoeksopzet achter dat woord staan.
Gewoon zelfvertrouwen, zelfwaardering en een vragenlijstscore voor narcistische trekken zijn geen uitwisselbare begrippen. Een discussie over een onjuist bericht hoeft geen oordeel over iemands hele persoonlijkheid te worden. Je kunt bij de controleerbare bewering blijven.
Een latere studie laat zien waarom nuance nodig blijft
Een onderzoek van Cosgrove en Murphy uit 2023 combineerde een internationale enquête met een analyse van een grotere bestaande dataset over COVID-19-overtuigingen. De bevindingen rond opleiding en cognitieve reflectie verschilden. Opleiding bleek geen eenvoudige algemene bescherming binnen de onderzochte verbanden; cognitieve reflectie hing in de tweede analyse samen met een zwakker verband tussen narcisme en complotovertuigingen.
De auteurs bespreken beperkingen van onder meer de korte meetinstrumenten en de verdeling van scores. Deze analyses testen geen behandelprogramma. Je kunt er niet uit besluiten dat een zelfreflectieoefening narcisme, achterdocht of complotdenken bij een bepaalde persoon zal verminderen.
Wat hieruit niet volgt over trauma of herstel
Een onderzoek naar overtuigingen is geen reden om jouw herstel af te meten aan je zelfbeeld of aan het aantal oefeningen dat je doet. Deze publicaties onderbouwen geen plicht tot groeitaken, mindfulness of een eigen “zelfgenezingsprogramma”. Ze stellen evenmin vast dat jouw moeilijke ervaringen door een persoonlijkheidskenmerk worden veroorzaakt.
Je hoeft jezelf geen etiket op te leggen wanneer je onzeker bent of een bericht moeilijk kunt beoordelen. En je hoeft de persoon die het deelt niet eerst psychologisch te doorgronden. Je mag een vraag stellen, meer informatie zoeken of voorlopig niet reageren.
Van de persoon terug naar de bewering
Fictief voorbeeld: iemand stuurt een bericht dat een onbekende groep alle onderzoeksresultaten zou vervalsen. In plaats van de afzender een diagnose toe te schrijven, kun je vragen: welke resultaten bedoelt het bericht, wie publiceerde ze en welk controleerbaar bewijs wordt voor vervalsing gegeven? Dit is een denkbeeldige oefensituatie, geen beschuldiging over een bestaande persoon of organisatie.
Een bronvermelding kan vervolgens worden nagekeken. Past het geciteerde onderzoek werkelijk bij de uitspraak? Is een samenhang veranderd in een oorzaak? Wordt een artikel over vragenlijstscores gebruikt om een behandeling te verkopen? Een wetenschappelijk ogende link alleen beantwoordt die vragen niet.
Wil je deze stap praktisch uitwerken, gebruik dan eventueel de oefening om een bericht te controleren vóór je het deelt. Zij helpt bron, datum, bewering en bewijs uit elkaar te houden. Het is een redactioneel oefenvoorstel, geen onderzochte behandeling of garantie dat iemand van mening verandert.
Voor de bredere samenhang is er de gids over propaganda herkennen en kritisch denken. Kies één bewering om te onderzoeken. Ook besluiten dat je nog onvoldoende weet, of een gesprek begrenzen wanneer het te belastend wordt, mag.
Eén vraag om mee te nemen
Wat kan ik over deze bewering controleren zonder de persoon erachter te diagnosticeren? Die vraag houdt ruimte voor zorgvuldig onderzoek én voor respect. Een overtuigend antwoord vraagt passend bewijs, geen zekerheid over verborgen motieven.
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.
Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.
Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.
Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.
Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.
Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.
Ontdek meer van
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.