Waarom gedragen sommige mensen zich op het werk opvallend egoïstisch, manipulatief of kil? Terwijl anderen juist moeite doen om warm, eerlijk en verbindend te blijven? En belangrijker: kan religie – of beter gezegd, de innerlijke beleving ervan – dit gedrag beïnvloeden? Nieuw onderzoek suggereert dat dit verband veel complexer is dan het op het eerste gezicht lijkt. Daarom duiken we in deze blog dieper in de nuance.
Verdieping bij stap 2 van de leesroute Propaganda en kritisch denken. Deze onderzoeksbespreking vraagt hoe religie, persoonlijkheid en werkomgeving samenhangen met gedrag. Een gevonden verband zegt nog niet wat de oorzaak is of hoe één collega zich zal gedragen. Het vervolg helpt om samenhang en een oorzakelijke verklaring zorgvuldig te onderscheiden.
Jouw vervolgstap: onderzoek het verschil tussen samenhang en oorzaak.
De donkere drie-eenheid: wat betekent dat eigenlijk?
In de psychologie spreken we over drie persoonlijkheidskenmerken die, wanneer ze samen voorkomen, bekendstaan als de Dark Triad. Dit gaat om:
- Narcisme – waarbij iemand voortdurend bewondering zoekt.
- Machiavellisme – waarbij manipulatie centraal staat.
- Psychopathie – waarbij empathie ontbreekt.
Deze kenmerken leiden vaak, doordat ze egocentrisme stimuleren, tot verstoringen op de werkvloer. Daardoor ontstaat regelmatig spanning, wantrouwen of conflict. Bovendien versterken competitieve teams deze trekken vaak onbedoeld.
De rol van religie: complexer dan gedacht
Uit het onderzoek blijkt dat religieuze rituelen op zichzelf niet automatisch leiden tot minder duister gedrag. Het gaat om zaken zoals bidden of het bijwonen van een mis. Sterker nog: enerzijds kan religieuze praktijk bijdragen aan meer zelfreflectie. Anderzijds kan ze, wanneer er geen innerlijke verbondenheid is, zelfs contraproductief werken.
Ritueel vs. innerlijke beleving
Zo bleek bijvoorbeeld dat gebed alléén geen significante invloed heeft. Mensen die vaak bidden en een sterke persoonlijke band met God ervaren, zien lagere niveaus van narcisme en psychopathie. Hierdoor wordt zichtbaar dat de innerlijke relatie cruciaal is.
Daarentegen zagen onderzoekers dat mensen die zich juist weinig verbonden voelen, maar veel bidden, meer machiavellisme vertoonden. Hierdoor lijkt gebed eerder een instrument dan een bron van morele reflectie.
Voorbeeld dat alles samenvat
Stel je twee collega’s voor die dagelijks bidden:
- Collega A ervaart verbondenheid, rust en reflectie. Daardoor wordt dit ritueel een bron van empathie.
- Collega B bidt vanuit sociale druk of schuldgevoel. Hierdoor wordt het ritueel leeg en zelfs strategisch ingezet.
Deze tegenstelling toont enerzijds aan dat religie kan inspireren, maar anderzijds dat ze zonder innerlijke verankering weinig beschermt. Juist daarom is verbondenheid een sleutelbegrip.
Voor verdieping bij schadelijke patronen op de werkvloer past ** Narcisme in organisaties van Alice Vlottes; beschrijf concreet gedrag en verantwoordelijkheden. Het boek valideert niet automatisch het onderzoek over religieuze beleving in dit artikel. De boeklinks zijn affiliatelinks: bij een aankoop ontvangen wij mogelijk een kleine vergoeding, zonder extra kosten voor jou.
Het ethische klimaat op de werkvloer: minstens even belangrijk
Daarnaast speelt de werkcontext een cruciale rol. Aangezien gedrag nooit in een vacuüm plaatsvindt, beïnvloedt het teamklimaat voortdurend hoe persoonlijkheidskenmerken zich uiten.
Psychopathie + egoïstisch klimaat = gevaarlijke mix
Psychopathische trekken leiden, doordat egoïsme wordt beloond, tot méér egoïstisch gedrag in zulke omgevingen.
Machiavellisme werkt anders
Op een werkvloer waar iedereen op eigenbelang focust, wordt manipulatie juist minder nodig. Hierdoor neemt de expressie van machiavellisme af.
Narcisme blijft stabiel
Narcistische trekken lijken, omdat ze meer intern gedreven zijn, weinig beïnvloedbaar door het klimaat.
Orthopedagogische oplossingen: concreet, haalbaar en effectief
Vanuit een orthopedagogische kijk is het essentieel om zowel gedrag als context te begrijpen. Daarom volgen hier praktische tips die meteen toepasbaar zijn.
1. Maak normen expliciet
Niet: “We willen respect.”
Wél: “We laten elkaar uitspreken.”
Hierdoor weten medewerkers exact wat gewenst gedrag inhoudt.
Bij het concreet maken van respect in een team kun je lezen ** Geweldloze communicatie van Marshall B. Rosenberg; spreek af hoe mensen elkaar laten uitspreken en behoeften bespreekbaar maken.
2. Combineer warmte met grenzen
Dit is belangrijk omdat duistere trekken floreren in chaos. Wanneer warmte en structuur hand in hand gaan, ontstaat verbondenheid én veiligheid.
3. Creëer vaste reflectierituelen
Bijvoorbeeld een wekelijkse check-in: “Hoe ben je deze week in het team verschenen?” Hierdoor ontstaat bewustwording.
4. Bevraag actief het ethische klimaat
Aangezien cultuur gedrag stuurt, is het belangrijk dat teams regelmatig bespreken wat ze normaal vinden. Hierdoor kunnen subtiele patronen sneller doorbroken worden.
5. Train moreel redeneren
Gebruik casussen of rollenspellen. Hierdoor leren medewerkers perspectief nemen.
6. Introduceer verbindende rituelen
Bijvoorbeeld een startmoment of rondje waardering. Hierdoor verhoogt de groepscohesie.
Ook verbindende werkrituelen vragen ruimte voor vrijwillige deelname. Daarbij past ** Gezonde grenzen van Nedra Glover Tawwab; een medewerker mag privacy en draagkracht bewaken zonder diens geloof of karakter te moeten verantwoorden.
Wat betekent dit praktisch voor organisaties?
Enerzijds wordt duidelijk dat religieuze praktijk alléén onvoldoende is. Anderzijds blijkt dat innerlijke beleving én teamklimaat wél sterke beschermende factoren zijn. Bovendien tonen de resultaten aan dat organisaties meer invloed hebben dan ze denken.
Daarom is investeren in:
- duidelijke normen,
- psychologische veiligheid,
- warme relaties,
- én rituelen voor verbinding
geen luxe, maar een noodzaak.
Tot slot
De studie laat zien dat gedrag altijd een samenspel is tussen persoon én omgeving. Hierdoor wordt duidelijk waarom sommige medewerkers floreren, terwijl anderen vervallen in duistere patronen. Wanneer organisaties bewust bouwen aan een warm, duidelijk en ethisch klimaat, neemt de kans toe. Medewerkers met uitdagende trekken vertonen dan constructiever gedrag.
En precies dat maakt werkplekken menselijker, veiliger en veerkrachtiger.
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.
Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.
Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.
Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.
Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.
Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.
Ontdek meer van
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.