Feitencheck & achtergrond
Peter Mertens, voormalig voorzitter en huidig algemeen secretaris van de PVDA, pleit in recente interviews en in zijn boek Muiterij (2023) voor een nuchtere geopolitieke analyse die afstand neemt van het rigide kampdenken dat decennialang het internationale discours van de partij typeerde.
In het verleden koos PVDA vaak de zijde van regimes die zich opstelden tegen de Verenigde Staten, zelfs wanneer die regimes autoritair, repressief of gewelddadig waren. Denk aan het Syrische Assad-regime, het theocratische Iran, of het autoritaire en controlerende China.
Mertens stelt nu dat het tijd is om te breken met dat historische reflexgedrag en een onafhankelijke koers te varen die vertrekt van universele mensenrechten en de belangen van de werkende klasse wereldwijd.
Deze reflex van antiwesters kampdenken werd internationaal beschreven als een vorm van “anti-imperialisme van idioten”, een term die Leila Al-Shami introduceerde om het gemakzuchtige en moreel discutabele kampdenken van sommige linkse bewegingen te bekritiseren.
De gedachtegang was vaak binair en ongenuanceerd: wie tegen Amerika is, moet per definitie progressief of bondgenoot zijn. Deze simplistische dichotomie liet geen ruimte voor kritische reflectie of het erkennen van onderdrukking door regimes die zichzelf als anti-imperialistisch profileren.
Mertens distantieert zich daar nu expliciet van. Hij pleit voor een autonome Europese koers, geïnspireerd door het pleidooi van de Franse president Emmanuel Macron voor een multipolaire wereldorde waarin Europa niet automatisch partij kiest in de rivaliteit tussen China en de VS, maar zelfstandig handelt op basis van de eigen belangen en morele principes.
Dit houdt in dat solidariteit niet meer mag afhangen van geopolitieke allianties, maar gestoeld moet zijn op feiten, mensenrechten en principes die universeel toepasbaar zijn.
Feiten en kritische kanttekeningen
De feiten tonen dat PVDA jarenlang moeite had om openlijk kritiek te uiten op regimes als China en Rusland, ondanks een overvloed aan bewijsmateriaal van mensenrechtenschendingen, verzameld door gerenommeerde organisaties zoals Amnesty International, Human Rights Watch en de Verenigde Naties.
In juni 2021 onthield de partij zich bij een resolutie over de mogelijke genocide op de Oeigoeren in Xinjiang. Die onthouding is moeilijk te rijmen met de uitgesproken solidariteit die PVDA elders toont met onderdrukte bevolkingsgroepen.
In november 2023 diende de partij wél een resolutie in die waarschuwde voor genocide in Gaza. Hoewel op zichzelf legitiem, riep die selectiviteit bij velen vragen op over de consistentie en geloofwaardigheid van de partij.
Een sprekend voorbeeld van deze geopolitieke verwarring is het verhaal van Nabil Boukili, huidig PVDA-Kamerlid. In 2012 reisde hij als lid van Comac naar Syrië op uitnodiging van het Assad-regime. De reis werd georganiseerd door de Wereldfederatie van Democratische Jeugd, een organisatie met uitgesproken antiwesters profiel.
Voor critici, ook binnen progressieve kringen, was deze reis een symbool van de vergoelijking van dictatoriale regimes zolang ze zich anti-imperialistisch noemen. PVDA verdedigde deze reis destijds als “kritische uitwisseling”, maar dat verhaal staat vandaag steeds meer onder druk nu de partij haar internationale koers herziet.
De partij lijkt zich nu bewust te worden van het feit dat het legitimeren van repressieve regimes in naam van anti-imperialisme schadelijk is voor haar geloofwaardigheid bij een breder publiek.
Vrije meningsuiting, democratisch centralisme en Tibet: interne spanningen binnen PVDA
De interne partijwerking van de PVDA blijft een spanningsveld, vooral rond de manier waarop leden en mandatarissen kunnen omgaan met internationale controverses. Volgens de statuten hanteert PVDA het principe van democratisch centralisme: er is ruimte voor intern debat, maar eenmaal een standpunt is beslist, wordt verwacht dat alle leden dat collectief verdedigen. In de praktijk leidt dit soms tot zelfcensuur of terughoudendheid, zeker op sociale media en in lokale groepen. Sommige leden ervaren een spanningsveld tussen persoonlijke overtuigingen en de partijdiscipline, wat de interne dynamiek onder druk kan zetten.
In verschillende lokale online groepen zijn er meldingen van het afremmen of modereren van debatten over buitenlandse politiek — met name over gevoelige thema’s zoals Tibet, de Oeigoeren, de Russische inval in Oekraïne en de spanningen tussen de VS en China. Dit is problematisch in een tijd waarin kiezers verwachten dat politieke partijen transparant en moreel consistent zijn over internationale thema’s. Rapporten van Human Rights Watch en de International Campaign for Tibet wijzen op structurele onderdrukking van de Tibetaanse cultuur, religie en taal. Toch blijft het opvallend stil vanuit PVDA over deze schendingen. Voor een partij die beweert consequent te zijn in haar solidariteit met onderdrukte volkeren, is dat stilzwijgen moeilijk verdedigbaar.
Sommige leden, zoals Kamerlid Gaby Colebunders, hebben zich in off the record-gesprekken kritisch uitgelaten over het gebrek aan ruimte voor open debat, zeker rond internationale solidariteit. Anderen verwijzen naar de nood aan interne discipline als voorwaarde voor collectieve slagkracht. Het spanningsveld tussen ideologische eensgezindheid en democratische openheid blijft dus een reëel probleem binnen de partijstructuur. Om relevant te blijven in een tijd van mondiale vernetwerking, zal de PVDA haar interne cultuur kritisch moeten evalueren en ruimte moeten maken voor pluraliteit binnen haar ledenbestand.
PVDA en het stalinistisch verleden: Holodomor, erfgoed en partijcultuur
De erfenis van het Sovjetverleden blijft voelbaar binnen bepaalde segmenten van de PVDA. Zo stemde de partij in 2023 niet mee met de resoluties in het Vlaams Parlement en de Kamer die de Holodomor — de door Stalin veroorzaakte hongersnood in Oekraïne van 1932-1933 — erkenden als genocide. PVDA verklaarde zich te onthouden op basis van het ontbreken van academische consensus en de wens om historische debatten niet te politiseren. Deze houding riep echter felle reacties op bij historici, journalisten en andere partijen, die de onthouding interpreteerden als een vergoelijking van stalinistische misdaden. Zeker in een context waarin Rusland historisch revisionisme gebruikt als politiek instrument, komt die onthouding bijzonder wrang over.
Hoewel fractieleidster Sofie Merckx publiek erkende dat Stalin een massamoordenaar was, blijft de partij voorzichtig in haar taalgebruik. Die voorzichtigheid voedt de indruk dat PVDA worstelt met het afleggen van haar ideologische erfgoed. Zeker gezien de rol van Ludo Martens, de ideologische architect van de partij in de jaren ’80 en ’90, die Stalin verdedigde in zijn boek Een andere kijk op Stalin (1994). Hoewel de partij deze stalinistische retoriek de laatste jaren grotendeels heeft afgezworen, blijven restanten ervan zichtbaar in het partijdiscours en in het zwijgen over bepaalde historische gruweldaden. De vraag blijft in welke mate PVDA bereid is deze geschiedenis actief te herzien en te verantwoorden ten overstaan van haar achterban én het bredere publiek.
De Holodomor-kwestie illustreert het spanningsveld tussen historische ideologie en de nood aan morele helderheid. Als PVDA werkelijk wil breken met het verleden van kampdenken, zou een ondubbelzinnige veroordeling van de Sovjetmisdaden — los van geopolitieke allianties — een krachtig signaal zijn. Enkel zo kan ze de geloofwaardigheid opbouwen die nodig is om haar morele claims over hedendaagse conflicten ernstig te nemen. Een partij die zich presenteert als moreel kompas voor de werkende klasse, kan zich geen blinde vlekken veroorloven wanneer het aankomt op historische verantwoordelijkheid.
Nieuwe koers?
Peter Mertens stelt dat zijn partij vandaag een andere weg inslaat. Zijn stelling is helder: “We moeten naar de feiten kijken en niet verdedigen wat onverdedigbaar is.” Hij spreekt zich duidelijk uit tegen Assad en noemt Saddam Hoessein een dictator die communisten liet vermoorden. Dat is een breuk met vroegere PVDA-uitspraken waarin de nadruk vaak lag op infrastructuur en sociaaleconomische vooruitgang onder autoritaire regimes. Mertens’ benadering is meer pragmatisch en gebaseerd op solidariteit met echte slachtoffers in plaats van ideologische reflexen.
Maar critici vragen zich af of deze koerswijziging meer is dan retoriek. Historicus Vincent Scheltiens wijst erop dat PVDA vaak nog “met meel in de mond” spreekt over China en zich dubbelzinnig opstelt tegenover de NAVO en Oekraïne. Die dubbelzinnigheid voedt het wantrouwen bij kiezers die duidelijke stellingname verwachten in tijden van oorlog en mensenrechtenschendingen. Ook de houding ten aanzien van Iran, Venezuela of Cuba roept vragen op. De partij lijkt vaak te schipperen tussen moreel principe en geopolitiek pragmatisme — met wisselend succes.
Argumenten voor kritische reflectie
- Morele selectiviteit: Het blijft problematisch dat PVDA zich onthield bij de stemming over de Oeigoeren maar wel scherpe taal gebruikt tegen Israël. Universele mensenrechten vergen consistentie, niet geopolitieke berekening.
- Verwarring bij kiezers: Flirts met dictatoriale regimes, steunbetuigingen aan Assad en terughoudendheid over China scheppen verwarring over waar PVDA werkelijk voor staat.
- Strategie of bekering?: Is Mertens bezig met damage control, of betekent zijn koerswijziging een fundamentele ideologische heroriëntatie? Dat is voor velen nog onduidelijk.
- Verwaarlozing van binnenlandse sterkte: Door te blijven botsen over internationale thema’s, dreigt de partij haar binnenlandse sterkte — sociale rechtvaardigheid, gezondheidszorg, arbeidsrechten — te ondermijnen.
- Een nieuwe multipolaire wereld: PVDA heeft een kans om een links antwoord te formuleren op het machtspolitieke denken van NAVO én BRICS, maar daarvoor is meer intellectuele helderheid nodig. Een coherent en zelfkritisch internationaal programma is essentieel om geloofwaardig te zijn als partij van de toekomst.
Conclusie
Peter Mertens zet een belangrijke stap in de modernisering van de PVDA door het kampdenken expliciet los te laten en te kiezen voor een feitelijke, kritische benadering van internationale relaties. Dat is noodzakelijk in een wereld die niet langer zwart-wit is. Toch blijft de vraag of zijn partij klaar is om structureel mee te bewegen.
Zolang er dubbelzinnigheid blijft over historische misdaden, zoals de Holodomor, of over hedendaagse onderdrukking in Tibet, Iran en China, zal de geloofwaardigheid van de partij onder druk blijven staan. Echte vernieuwing vereist niet alleen retorische ommekeer, maar ook institutionele en culturele verandering binnen de partij. Alleen dan kan PVDA zichzelf echt herpositioneren als de partij van kritische solidariteit, mondiale rechtvaardigheid en betrouwbare sociale strijd.
Bronnen:
- Apache.be: Interview Peter Mertens (2025)
- Muiterij (boek Peter Mertens, 2023)
- Human Rights Watch & Amnesty International rapporten (2021-2024)
- De Standaard, opinie Vincent Scheltiens
- Brookings Institute: Did NATO promise not to expand?
- Reuters: Putin’s war timeline
- Leila Al-Shami, “Anti-imperialisme van idioten”
- VUB, inzichten van Eric Corijn (2024)
- International Campaign for Tibet: https://savetibet.org
- PVDA.be: verklaring over Holodomor-resolutie (2023)
- HLN: interview met Sofie Merckx (2023)
- Boek: Een andere kijk op Stalin – Ludo Martens (1994)
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders precies de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
Liefs Annemie