Partij PVDA en de geopolitieke analyse van Mertens

Feitencheck & achtergrond

Peter Mertens, voormalig voorzitter en huidig algemeen secretaris van de PVDA, pleit in recente interviews en in zijn boek Muiterij (2023) voor een nuchtere geopolitieke analyse die afstand neemt van het rigide kampdenken dat decennialang het internationale discours van de partij typeerde. In het verleden koos PVDA vaak de zijde van regimes die zich opstelden tegen de Verenigde Staten, zelfs wanneer die regimes autoritair, repressief of gewelddadig waren. Denk aan het Syrische Assad-regime, het theocratische Iran, of het autoritaire en controlerende China.

Deze reflex werd internationaal beschreven als een vorm van “anti-imperialisme van idioten”, een term die Leila Al-Shami introduceerde om het gemakzuchtige en moreel discutabele kampdenken van sommige linkse bewegingen te beschrijven. De gedachtegang was vaak eenvoudig: wie tegen Amerika is, moet per definitie progressief of ten minste bondgenoot zijn. Deze dichotomie liet geen ruimte voor een eigen koers of een complexe realiteit waarin meerdere machten imperialistische ambities koesteren. Mertens distantieert zich nu expliciet van dat binaire wereldbeeld. Hij pleit voor een autonome Europese koers, geïnspireerd door het pleidooi van de Franse president Emmanuel Macron voor een multipolaire wereldorde waarin Europa niet gedwongen wordt om automatisch partij te kiezen in de rivaliteit tussen China en de VS.

Feiten en kritische kanttekeningen

De feiten tonen dat PVDA jarenlang moeite had om openlijk kritiek te uiten op regimes als China en Rusland, ondanks een overvloed aan bewijsmateriaal van mensenrechtenschendingen, verzameld door organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch. In juni 2021 onthield de partij zich bij een resolutie over de mogelijke genocide op de Oeigoeren in de Chinese provincie Xinjiang. Die onthouding is moeilijk te verzoenen met de herhaalde claim van de partij dat mensenrechten centraal staan in haar internationale visie. In november 2023 diende PVDA dan weer wél een resolutie in die waarschuwde voor genocide in Gaza, een standpunt dat velen als principieel zagen — maar dat tegelijk vragen opriep over dubbele standaarden.

Het voorbeeld van Nabil Boukili, huidig PVDA-Kamerlid en voormalig lid van de studentenorganisatie Comac, illustreert het probleem treffend. In 2012 nam hij deel aan een reis naar Syrië, op uitnodiging van het Assad-regime en samen met de Wereldfederatie van Democratische Jeugd. Critici interpreteerden deze reis als impliciete steun aan een dictatoriaal regime dat verantwoordelijk is voor grootschalige oorlogsmisdaden. Deze en gelijkaardige gebeurtenissen bevestigen het beeld van een partij die zich jarenlang al te makkelijk positioneerde aan de zijde van ‘de vijand van de vijand’, zelfs als die vijand een massamoordenaar was.

Vrije meningsuiting, democratisch centralisme en Tibet: interne spanningen binnen PVDA

De interne partijwerking van de PVDA blijft een spanningsveld, zeker wanneer het gaat over de vrije meningsuiting van leden rond gevoelige buitenlandse thema’s. Volgens hun statuten hanteert de partij het principe van democratisch centralisme: een model waarbij intern debat mogelijk is, maar eenheid en discipline primeren na het nemen van besluiten. In de praktijk betekent dit dat persoonlijke meningen die afwijken van het officiële standpunt vaak niet publiek worden gedeeld.

In verschillende online groepen en lokale afdelingen zijn er meldingen dat discussies over buitenlandse politiek — en specifiek over controversiële thema’s zoals Tibet, de Oeigoeren of Oekraïne — worden afgeremd of vermeden. Dat is problematisch wanneer leden vragen stellen over bijvoorbeeld de culturele repressie in Tibet. Internationale rapporten van o.a. Human Rights Watch en International Campaign for Tibet documenteren systematische pogingen tot culturele assimilatie, gedwongen verplaatsingen en heropvoeding — elementen die internationale juristen als “culturele genocide” benoemen.

PVDA heeft zich publiek nog maar zelden uitgesproken over Tibet. Deze terughoudendheid wordt door critici gezien als een restant van ideologische loyaliteit aan China, waarmee de partijhistorie verweven is. Anderen, waaronder sommige academici en voormalige PVDA-sympathisanten, vinden dat een consequente mensenrechtenpositie vereist dat de partij hier ondubbelzinnig stelling inneemt — ook tegen regimes die zich anti-VS opstellen.

De vraag rijst dus: is de koerswijziging van Peter Mertens ook structureel voelbaar binnen de partijwerking? Of blijft het bij individuele uitspraken zonder diepe verankering in de cultuur en de communicatie van de partij als geheel?

Nieuwe wereldorde geopolitiek: wat het betekent, waarom het gebeurt en hoe de Israëlische bombardementen op Beiroet een kantelpunt vormen

PVDA en het stalinistisch verleden: Holodomor, erfgoed en partijcultuur

De erfenis van het Sovjetverleden blijft voelbaar binnen sommige geledingen van de PVDA. Zo stemde de partij in 2023 niet mee met de resoluties in het Vlaams Parlement en de Kamer die de Holodomor — de hongersnood in Oekraïne van 1932-1933 — erkenden als genocide.

Volgens de PVDA was er onvoldoende academische consensus en moest de geschiedschrijving niet gepolitiseerd worden. Maar critici zagen er vooral een terughoudendheid in om het Sovjetverleden expliciet te veroordelen, zeker gezien de historische lijn van de partij die ooit geleid werd door Ludo Martens, een uitgesproken verdediger van Stalin.

Hoewel partijfiguren als Sofie Merckx intussen publiek erkennen dat Stalin een massamoordenaar was, blijft de partij voorzichtig in haar veroordeling. De balans tussen historische nuance en morele helderheid is soms zoek. Dit voedt het beeld dat er nog steeds restanten van een apologetische houding tegenover het stalinisme binnen de partij aanwezig zijn — of tenminste onvoldoende afstand wordt genomen van dat verleden in de huidige communicatie en symboliek.

De Holodomor-kwestie toont de spanningslijn tussen de ideologische wortels van de partij en haar hedendaagse ambities. Als PVDA echt breekt met kampdenken en stalinistische erfenissen, dan zou het ondubbelzinnig veroordelen van misdaden zoals de Holodomor, los van geopolitieke belangen, een belangrijk signaal zijn.

Analyse van Christian Van Linda’s ideeën over Thiel, Trump, Bannon en de strategie van de Trump‑administratie

Nieuwe koers?

Peter Mertens stelt dat zijn partij vandaag een andere weg inslaat. Zijn stelling is helder: “We moeten naar de feiten kijken en niet verdedigen wat onverdedigbaar is.” In interviews noemt hij Assad expliciet een massamoordenaar. Ook over Saddam Hoessein is hij duidelijk: de Iraakse dictator moordde communisten uit en verdiende geen enkele steun van links, ondanks zijn infrastructuurprojecten en sociale programma’s. Deze uitspraken breken fundamenteel met de vroegere retoriek binnen PVDA, waarin de nadruk lag op verzet tegen het Westen in plaats van op principiële mensenrechten.

Maar niet iedereen gelooft in deze bekering. Historicus Vincent Scheltiens merkt op dat PVDA vaak nog “met meel in de mond” spreekt over China. De partij blijft volgens hem dubbelzinnig over fundamentele kwesties zoals de bezetting van Oekraïne door Rusland. Deze dubbelzinnigheid voedt de scepsis onder zowel critici binnen als buiten de partij.

De PVDA/PTB omschrijft haar buitenland‑ en veiligheidsbeleid als een “niet‑gebonden, vredesgericht Europa”

Argumenten voor kritische reflectie

Morele selectiviteit: Het blijft problematisch dat PVDA zich onthield bij de stemming over de Oeigoeren maar wel stelling neemt tegen Israël. Universele mensenrechten zijn geen geopolitiek wisselgeld.
Verwarring bij kiezers: Het blijft voor veel progressieve kiezers onduidelijk of PVDA werkelijk afstand heeft genomen van haar verleden. Flirts met dictatoriale regimes hebben diepe sporen nagelaten.
Strategie of oprechte bekering?: Is Mertens bezig met damage control om PVDA aantrekkelijker te maken voor een breder electoraat? Of is er sprake van een fundamentele ideologische shift? De antwoorden verschillen per waarnemer. Kerim Helaut spreekt over “voortschrijdend inzicht”, maar anderen noemen het plat opportunisme.
Verwaarlozing van binnenlandse thema’s: Zoals Denis Bouwen stelt: door zich telkens opnieuw te laten vangen in debatten over geopolitiek, wordt de sterke sociale agenda van de partij naar de achtergrond verdrongen — onterecht, want net daar ligt haar grootste kracht en geloofwaardigheid.
De uitdaging van een multipolaire wereld: In een wereld waarin geen enkel land moreel vlekkeloos is en waarin geopolitieke belangen voortdurend verschuiven, is het belangrijk om niet in oude reflexen te vervallen. Dat vraagt consistentie, transparantie en moed — kwaliteiten die PVDA pas recent lijkt te ontwikkelen.

Stop de Palestijnse genocide: juridische en politieke argumenten tegen steun aan Netanyahu

Conclusie

Peter Mertens maakt inhoudelijk een belangrijke bocht door het kampdenken openlijk af te wijzen en zijn partij te heroriënteren op basis van feiten en universele mensenrechten. Het is een stap richting een volwassenere linkse politiek die ideologische zuiverheid niet langer boven morele duidelijkheid stelt. Toch reist het verleden mee. Te veel mensen herinneren zich nog de onkritische steun aan Assad, het zwijgen over China en de verwarring rond Oekraïne.

De geloofwaardigheid van deze koerswijziging zal afhangen van daden: systematische kritiek op autoritaire regimes, transparantie in stemgedrag in het parlement, een duidelijke afbakening van ideologische sympathieën en het actief uitdragen van een eigen, coherente internationale visie. Alleen dan kan PVDA haar claim op “authentiek links” waarmaken en het vertrouwen winnen van kiezers die én sociaal beleid én internationale rechtvaardigheid belangrijk vinden.

Massaverkrachtingen door het Rode Leger in Duitsland: de vergeten oorlogsmisdaad

Bronnen:

Apache.be: Interview Peter Mertens (2025)
Muiterij (boek Peter Mertens, 2023)
Human Rights Watch & Amnesty International rapporten (2021-2024)
De Standaard, opinie Vincent Scheltiens
Brookings Institute: Did NATO promise not to expand?
Reuters: Putin’s war timeline
Leila Al-Shami, “Anti-imperialisme van idioten”
VUB, inzichten van Eric Corijn (2024)
International Campaign for Tibet: https://savetibet.org
PVDA.be: verklaring over Holodomor-resolutie (2023)
HLN: interview met Sofie Merckx (2023)

Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.

Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.