Nietzsche zelf behoorde zeker niet tot het antisemitische kamp; hij keerde zich juist herhaaldelijk af van de Wagneriaanse Jodenhaat. Hij vond antisemitisme “plebejisch”dbnl.org en liet in een brief aantekenen dat “alle antisemitische menschen moeten worden doodgeschoten”jta.org.
In gesprekken met zijn zus Elisabeth (een overtuigd antisemiet) benadrukte hij zijn afkeer – hij noemde haar zelfs een “wraakzuchtige antisemitische gans” – en verklaarde expliciet dat hij antisemitisme afwees. Filosoof Werner Stegmaier vat samen dat Nietzsche de Joden juist prees (omdat zij geen eigen nationalisme nodig hadden) en hem daardoor tot een uitgesproken “Anti-Antisemiet” maakte books.openedition.org.
Nietzsche bekritiseerde wél de “Joods-Christelijke moraal” en zag het Jodendom historisch als het begin van een ommekeer van waarden (zoals in zijn Genealogie van de moraal), maar dit was voor hem vooral kritiek op geïnstitutionaliseerde zielenroerselen – niet op het Joodse volk als zodanig.
Integendeel, hij prees de weerbaarheid en culturele energie van Europa’s Joden en concludeerde dat Europa zich pas kon vernieuwen als men in plaats van uitsluiting juist op de Joden afging books.openedition.org. Kortom, Nietzsche’s eigen teksten en brieven tonen vooral een sterk anti-antisemitisch sentiment (soms zelfs filosemitische trekkingen)jta.orgdbnl.org.
Interpretatie door het nationaalsocialisme en Elisabeth Förster-Nietzsche
Na zijn dood werd Nietzsche tragisch misbruikt door de nazi’s. Zijn zus Elisabeth Förster-Nietzsche bewerkte ongepubliceerde manuscripten (zoals de Will to Power) op grove wijze, schrapte passages en voegde vaak antisemitische formuleringen toebritannica.com.
In de publicaties van Elisabeth en de Nazi-propaganda werd Nietzsche voorgesteld als voorloper van het fascisme, wat volgens historici een volstrekte vervalsing was. De Manchester Guardian constateerde in 1934 dat de nazi’s hem claimden als “een van hen”, terwijl het Derde Rijk in werkelijkheid “Nietzsche’s nachtmerrie” wasjta.org.
In werkelijkheid had Nietzsche juist volkverheffing en racisme verworpen. Pas na de oorlog werd ontdekt dat Elisabeth bijna dertig brieven had vervalst en voortdurend zinsneden had herwerkt om een antisemitische indruk te wekkenbritannica.com. Dankzij heruitgaven van oorspronkelijke documenten is nu duidelijk dat Nietzsche geen heimelijke Jodenhaat koesterde, maar juist vaak aansloot bij liberalere, antinationalistische opvattingen.
Invloed op zionistische denkers
Verschillende vroege zionistische denkers waren beïnvloed door Nietzsche, zij het op uiteenlopende manieren. Bijvoorbeeld:
Theodor Herzl – grondlegger van het politieke zionisme. In zijn utopische roman Altneuland formuleerde hij de beroemde uitspraak “Als u het wil, is het geen droom.” Deze wilstoespraak doet sterk denken aan Nietzsches nadruk op de wil tot machtazure.org.il. Herzl sprak zelf niet expliciet over Nietzsche in zijn dagboeken, maar zijn idee van de “nieuwe Jood” vertoont parallel met Nietzsches Übermensch (bijvoorbeeld het personage Jacob in Herzls toneelstuk Das Neue Ghetto lijkt op een joodse Zarathoestra)en.wikipedia.org. Herzl deelde in elk geval Nietzsches wens om het Joodse volk in een geheel nieuw licht te zien.
Ahad Ha’am – voorman van het culturele zionisme. Hij probeerde Nietzsche’s ideaal van de Übermensch toe te passen op de Joden. Golomb citeert dat Ahad Ha’am het Joodse volk zag als een “Übervolk” (supervolk) naar Nietzsches maatstafazure.org.il. Dit betekent dat Ahad Ha’am streefde naar een geestelijke en culturele heropleving van de Joden, een gedachte die door Nietzsche was gevoed. Toch bleef hij kritisch tegenover nationaal-politiek zionisme; voor Ahad Ha’am stond vooral de culturele vernieuwing (geïnspireerd door vrije, creatieve wil) voorop.
Martin Buber – filosoof en voorvechter van religieus zionisme. De jonge Buber was zeer gefascineerd door Nietzsche: op zeventienjarige leeftijd begon hij een Poolse vertaling van Also sprach Zarathustraphilpapers.org. Deze vroeg-zoon-van-Nietzsche-enthousiasme bleef in zijn denken zichtbaar.
Mendes-Flohr merkt op dat Nietzsche’s gedachtegoed bijdroeg aan Bubers concept van de culturele herleving van het Joodse volk. Onder influistering van Nietzsche legde Buber de nadruk op het bevrijden van de Joodse geestkracht uit het ‘historische sluimeren’philpapers.org.
In zijn latere praktijk (bv. dialogisch monisme) bleef Buber elementen hanteren als streven naar authentiek, creatief leven, raakpunten met het Nietzscheaanse ideaal van zelfwording.
Elk van deze zionistische denkers leerde op zijn manier iets van Nietzsche’s nadruk op wilskracht en het breken met traditionele dogma’s. Tegelijkertijd kenden zij eigen accenten en behoorden sommige, zoals Max Nordau, juist tot degenen die Nietzsche afwezen (Nordau bestreed Nietzsche expliciet in Entartungazure.org.il).
In de zionistische literatuur zijn Nietzsche’s ideeën dus met gemengde gevoelens ontvangen: soms als bevrijdend en inspirerend voor een nieuwe Joodse identiteit, soms als achterhaald of beangstigend.
Bronnen:
Historische studies van Nietzsche en antisemitismejta.orgdbnl.orgbooks.openedition.orgbooks.openedition.orgbritannica.comazure.org.ilphilpapers.org; citaten uit Nietzsche’s brieven en werken; analyses door Nietzsche- en zionismehistorici (o.a. Golomb en Mendes-Flohr).
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Geef het artikel een dikke duim!
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
Liefs Annemie