Nietzsche’s eigen houding ten aanzien van joden en antisemitisme
Nietzsche zelf behoorde zeker niet tot het antisemitische kamp; hij keerde zich juist herhaaldelijk af van de Wagneriaanse Jodenhaat. Hij vond antisemitisme “plebejisch”dbnl.org en liet in een brief aantekenen dat “alle antisemitische menschen moeten worden doodgeschoten”jta.org.
Inhoudsopgave
In gesprekken met zijn zus Elisabeth (een overtuigd antisemiet) benadrukte hij zijn afkeer – hij noemde haar zelfs een “wraakzuchtige antisemitische gans” – en verklaarde expliciet dat hij antisemitisme afwees. Filosoof Werner Stegmaier vat samen dat Nietzsche de Joden juist prees (omdat zij geen eigen nationalisme nodig hadden) en hem daardoor tot een uitgesproken “Anti-Antisemiet” maakte books.openedition.org.
Nietzsche bekritiseerde wél de “Joods-Christelijke moraal” en zag het Jodendom historisch als het begin van een ommekeer van waarden (zoals in zijn Genealogie van de moraal), maar dit was voor hem vooral kritiek op geïnstitutionaliseerde zielenroerselen – niet op het Joodse volk als zodanig.
Integendeel, hij prees de weerbaarheid en culturele energie van Europa’s Joden en concludeerde dat Europa zich pas kon vernieuwen als men in plaats van uitsluiting juist op de Joden afging books.openedition.org. Kortom, Nietzsche’s eigen teksten en brieven tonen vooral een sterk anti-antisemitisch sentiment (soms zelfs filosemitische trekkingen)jta.orgdbnl.org.
Interpretatie door het nationaalsocialisme en Elisabeth Förster-Nietzsche
Na zijn dood werd Nietzsche tragisch misbruikt door de nazi’s. Zijn zus Elisabeth Förster-Nietzsche bewerkte ongepubliceerde manuscripten (zoals de Will to Power) op grove wijze, schrapte passages en voegde vaak antisemitische formuleringen toebritannica.com.
In de publicaties van Elisabeth en de Nazi-propaganda werd Nietzsche voorgesteld als voorloper van het fascisme, wat volgens historici een volstrekte vervalsing was. De Manchester Guardian constateerde in 1934 dat de nazi’s hem claimden als “een van hen”, terwijl het Derde Rijk in werkelijkheid “Nietzsche’s nachtmerrie” wasjta.org.
In werkelijkheid had Nietzsche juist volkverheffing en racisme verworpen. Pas na de oorlog werd ontdekt dat Elisabeth bijna dertig brieven had vervalst en voortdurend zinsneden had herwerkt om een antisemitische indruk te wekkenbritannica.com. Dankzij heruitgaven van oorspronkelijke documenten is nu duidelijk dat Nietzsche geen heimelijke Jodenhaat koesterde, maar juist vaak aansloot bij liberalere, antinationalistische opvattingen.
Invloed op zionistische denkers
Verschillende vroege zionistische denkers waren beïnvloed door Nietzsche, zij het op uiteenlopende manieren. Bijvoorbeeld:
Theodor Herzl – grondlegger van het politieke zionisme. In zijn utopische roman Altneuland formuleerde hij de beroemde uitspraak “Als u het wil, is het geen droom.” Deze wilstoespraak doet sterk denken aan Nietzsches nadruk op de wil tot machtazure.org.il. Herzl sprak zelf niet expliciet over Nietzsche in zijn dagboeken, maar zijn idee van de “nieuwe Jood” vertoont parallel met Nietzsches Übermensch (bijvoorbeeld het personage Jacob in Herzls toneelstuk Das Neue Ghetto lijkt op een joodse Zarathoestra)en.wikipedia.org. Herzl deelde in elk geval Nietzsches wens om het Joodse volk in een geheel nieuw licht te zien.
Ahad Ha’am – voorman van het culturele zionisme. Hij probeerde Nietzsche’s ideaal van de Übermensch toe te passen op de Joden. Golomb citeert dat Ahad Ha’am het Joodse volk zag als een “Übervolk” (supervolk) naar Nietzsches maatstafazure.org.il. Dit betekent dat Ahad Ha’am streefde naar een geestelijke en culturele heropleving van de Joden, een gedachte die door Nietzsche was gevoed. Toch bleef hij kritisch tegenover nationaal-politiek zionisme; voor Ahad Ha’am stond vooral de culturele vernieuwing (geïnspireerd door vrije, creatieve wil) voorop.
Martin Buber – filosoof en voorvechter van religieus zionisme. De jonge Buber was zeer gefascineerd door Nietzsche: op zeventienjarige leeftijd begon hij een Poolse vertaling van Also sprach Zarathustraphilpapers.org. Deze vroeg-zoon-van-Nietzsche-enthousiasme bleef in zijn denken zichtbaar.
Mendes-Flohr merkt op dat Nietzsche’s gedachtegoed bijdroeg aan Bubers concept van de culturele herleving van het Joodse volk. Onder influistering van Nietzsche legde Buber de nadruk op het bevrijden van de Joodse geestkracht uit het ‘historische sluimeren’philpapers.org.
In zijn latere praktijk (bv. dialogisch monisme) bleef Buber elementen hanteren als streven naar authentiek, creatief leven, raakpunten met het Nietzscheaanse ideaal van zelfwording.
Elk van deze zionistische denkers leerde op zijn manier iets van Nietzsche’s nadruk op wilskracht en het breken met traditionele dogma’s. Tegelijkertijd kenden zij eigen accenten en behoorden sommige, zoals Max Nordau, juist tot degenen die Nietzsche afwezen (Nordau bestreed Nietzsche expliciet in Entartungazure.org.il).
In de zionistische literatuur zijn Nietzsche’s ideeën dus met gemengde gevoelens ontvangen: soms als bevrijdend en inspirerend voor een nieuwe Joodse identiteit, soms als achterhaald of beangstigend.
Bronnen:
Historische studies van Nietzsche en antisemitismejta.orgdbnl.orgbooks.openedition.orgbooks.openedition.orgbritannica.comazure.org.ilphilpapers.org; citaten uit Nietzsche’s brieven en werken; analyses door Nietzsche- en zionismehistorici (o.a. Golomb en Mendes-Flohr).
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Misschien gaf dit artikel woorden aan iets wat je al langer voelde. Misschien roept het vragen op, of wil je één inzicht verder onderzoeken.
Sta even stil bij deze vraag:
Wat wil ik meenemen uit dit artikel, en welke kleine stap past bij mijn mogelijkheden van vandaag?
Je kunt één gedachte opschrijven, een groeitaak uit het artikel proberen, steun vragen of bewust tijd nemen om alles te laten bezinken. Je hoeft niets te forceren. Ook rust nemen kan een passende stap zijn.
Van overleven naar leven. Van verdoving naar verbinding. Op jouw tempo.
Vind jouw volgende stap
Wil je verder lezen, maar weet je niet waar te beginnen? Onze startpagina helpt je een gids te kiezen rond narcisme begrijpen, herstel, trauma, zelfreflectie, grenzen, communicatie, kritisch denken of solidariteit.
Start hier: vind de gids die bij jouw vraag past.
Herkenning en uitwisseling
Soms helpt het om te lezen hoe anderen met vergelijkbare vragen omgaan. In onze Facebookgroep vind je ruimte voor herkenning en uitwisseling.
Je kiest zelf of je meeleest of deelneemt aan een gesprek, en wat je over jezelf wilt delen. Je hoeft je verhaal niet te vertellen om erbij te mogen horen.
Was dit artikel waardevol voor jou? Bewaar het gerust om later opnieuw te lezen, of deel het met iemand voor wie het steun of inzicht kan bieden.
Zelfzorg en solidariteit vormen onze basis
Op narcisme.blog verbinden we persoonlijke groei met zorg voor elkaar. We bieden psycho-educatieve informatie, reflectievragen en praktische oefeningen om jezelf, relaties en maatschappelijke patronen beter te begrijpen.
We willen bijdragen aan meer bewustwording, gezonde grenzen, verbinding en menselijk handelen. Daarbij kijken we zowel naar wat iemand zelf kan oefenen als naar de steun en omstandigheden die daarvoor nodig zijn.
Menselijke waardigheid, respect en geweldloze communicatie staan centraal. We wijzen haat, geweld, discriminatie en racisme af.
We bespreken schadelijk gedrag en maatschappelijke mechanismen zonder mensen tot een etiket te reduceren. Onze informatie ondersteunt inzicht en reflectie en vervangt geen persoonlijke diagnostiek of behandeling.
Zie je een fout of heb je een inhoudelijke vraag?
We streven naar zorgvuldige, begrijpelijke en actuele informatie. Toch kan er een fout, onduidelijkheid of ontbrekende nuance in een artikel staan.
Meld een fout of stel je vraag via het contactformulier. Vermeld de link naar het artikel, de passage waarover het gaat en een korte toelichting. Voeg gerust een relevante bron toe als die je melding verduidelijkt.
Eén duidelijke melding via dit formulier helpt ons je vraag overzichtelijk te behandelen. We beoordelen meldingen zorgvuldig en corrigeren of vullen informatie aan waar nodig. Verzoeken om inhoud te verwijderen bekijken we individueel.
Dank je dat je meedenkt en helpt onze informatie te verbeteren.
Liefs,
Annemie en Johan Persyn-Declercq (auteurs)
update : 09102026
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.
Als je ons wilt steunen kunt U dat gratis door uw aankopen bij bol.com