Herhaald bedrog in relaties: grenzen zonder diagnose van psychopathie

Als je partner je herhaaldelijk bedriegt, zoek je misschien een verklaring: is dit narcisme, psychopathie of iets anders? Die vraag is begrijpelijk. Toch is het antwoord belangrijk: herhaaldelijke ontrouw bewijst op zichzelf geen psychopathie of narcistische persoonlijkheidsstoornis.

Je kunt het gedrag ernstig nemen zonder de diagnose van de ander vast te stellen. In deze blog kijken we naar wat onderzoek wel laat zien, hoe zelfrechtvaardiging werkt en welke signalen jou kunnen helpen je grenzen te bewaken.

Wat zegt onderzoek over narcisme en ontrouw?

McNulty en Widman onderzochten in 2014 bij pasgetrouwde koppels het verband tussen seksueel narcisme en ontrouw in de eerste huwelijksjaren. Seksueel narcisme omvat in die studie onder meer seksuele uitbuiting, een gevoel van recht op seks, weinig seksuele empathie en een sterk opgeblazen beeld van eigen seksuele vaardigheden.

In deze longitudinale studie over seksueel narcisme en ontrouw hingen bepaalde seksueel narcistische kenmerken samen met een grotere kans op gerapporteerde ontrouw. Een samenhang in een onderzoeksgroep voorspelt niet met zekerheid wat één persoon doet en bewijst geen oorzaak.

De studie is bovendien geen onderzoek waaruit je kunt besluiten dat 95% van mensen met psychopathische kenmerken hun partner bedriegt. De eerdere claim van dat percentage is onvoldoende onderbouwd en hoort niet als feit gebruikt te worden.

Voor bredere achtergrond bij schadelijke patronen in partnerrelaties sluit Narcisme in relaties van Alice Vlottes en Daan Wienke aan. Het boek kan herkenning bieden; alleen ontrouw is geen basis voor een persoonlijkheidsdiagnose.

Deze blog bevat drie optionele boekentips via bol.com. Dit zijn affiliatelinks: bij aankoop ontvangen wij mogelijk een vergoeding, zonder extra kosten voor jou.

Waarom ontrouw geen diagnose is

Een persoonlijkheidsbeoordeling kijkt naar meer dan één gedrag: patronen over langere tijd, functioneren in verschillende omstandigheden en de bredere persoonlijke geschiedenis. “Psychopaat” wordt bovendien vaak als scheldwoord gebruikt. Dat maakt het geen betrouwbare verklaring voor wat je hebt meegemaakt.

Je hoeft niet te kiezen tussen “er is een stoornis” en “dus het valt mee”. Iemand kan verantwoordelijkheid dragen voor bedrog zonder een specifieke diagnose te hebben. De vraag die jou verder helpt is vaak: erkent die persoon de schade en verandert het gedrag?

Wanneer het verhaal telkens verandert

Na een ontdekking kun je achtereenvolgens horen: “Het is niet gebeurd”, “Het stelde niets voor” en “Het komt doordat jij mij te weinig aandacht gaf.” Dat zijn verschillende verklaringen. Ze kunnen jouw oorspronkelijke vraag verdringen: welke afspraak is geschonden en wie neemt daar verantwoordelijkheid voor?

De blog over zelfbedrog bij narcisme en het goedpraten van kwetsend gedrag bespreekt hoe een gunstig zelfbeeld kan worden beschermd. Zelfbedrog en bewust liegen kunnen naast elkaar bestaan. Vanuit de buitenkant kun je de bewuste intentie vaak niet zeker vaststellen.

Begrijpen hoe iemand zichzelf rechtvaardigt, maakt het bedrog niet jouw verantwoordelijkheid. Moeilijkheden in een relatie kunnen samen besproken worden; de keuze om een afspraak over trouw te schenden blijft de verantwoordelijkheid van degene die dat doet.

Kijk naar herstelgedrag, niet alleen naar excuses

Een emotionele verontschuldiging kan je hoop geven. Kijk ook naar de weken en maanden erna. Worden vragen zonder vernedering beantwoord? Zijn afspraken helder? Wordt jouw behoefte aan afstand gerespecteerd? Een belofte krijgt betekenis door gedrag dat over tijd verandert.

• Erkenning: de persoon benoemt wat die deed zonder het jou toe te schrijven.
• Herstel: die denkt mee over concrete gevolgen, bijvoorbeeld gezondheid en gezamenlijke afspraken.
• Grenzen: jouw nee, tempo en behoefte aan steun worden gerespecteerd.
• Volhouden: verandering blijft bestaan zonder dat jij voortdurend toezicht moet houden.

Je hoeft jezelf niet tot rechercheur van je relatie te maken. Afspraken over transparantie horen vrijwillig, proportioneel en veilig te zijn. Als je alleen rust voelt door elk bericht te controleren, is dat ook informatie over hoe weinig vertrouwen er nog over is.

Formuleer een grens die je kunt uitvoeren

Maak voor jezelf duidelijk wat jij nodig hebt om verder te kunnen. Bijvoorbeeld: “Ik wil tijdelijk geen seks tot ik met de huisarts heb besproken wat nodig is” of “Ik neem afstand om mijn beslissing rustig te bekijken.” Een grens is geen garantie dat de ander verandert.

Bij het verwoorden van behoeften en consequenties sluit Gezonde grenzen van Nedra Glover Tawwab aan. Oefen alleen met grenzen als dat veilig kan. Bij intimidatie, stalking of dwingende controle is ondersteuning voor je veiligheid nodig.

Zorg voor je lichaam en je steunnetwerk

Bij mogelijk onbeschermd seksueel contact buiten jullie afspraken kun je de huisarts vragen welke soa-tests nodig zijn en op welk moment. Dat advies hangt af van de blootstelling en de infectie. Zorg voor je gezondheid mag al beginnen terwijl je nog twijfelt over de relatie.

Vertel één vertrouwd persoon wat er speelt. Kies iemand die jou niet dwingt om te blijven of te vertrekken. Individuele hulp kan je helpen helder te krijgen wat jij nodig hebt. Bij geweld of controle hoort veiligheid eerst; gezamenlijk praten is dan niet altijd passend.

Je hoeft jezelf niet te veroordelen

“Hoe kon ik dit niet zien?” is een vraag die veel pijn kan doen. Vertrouwen is geen bewijs van domheid. Misschien had je onvoldoende informatie, hoopte je op herstel of waren de praktische mogelijkheden beperkt. Kijk met de kennis van toen naar je keuzes.

Wil je werken aan die harde innerlijke stem, dan kan Zelfcompassie van Kristin Neff helpen bij mild zelfonderzoek. Dat betekent niet dat je grenzen verdwijnen. Je kunt je ervaring erkennen en tegelijk stoppen met jezelf de schuld te geven.

Een kleine reflectievraag voor vandaag: welk concreet gedrag heb ik gezien, wat heb ik nu nodig en welke veilige stap kan ik zetten? Bewaar eventuele notities alleen waar niemand ze tegen je kan gebruiken. Bij vragen over geweld of misbruik kun je terecht bij hulplijn 1712. Bij onmiddellijk gevaar bel je 112.

Je hebt geen diagnose nodig om een geschonden grens serieus te nemen. Jouw beslissing mag steunen op wat er werkelijk gebeurt en op de steun die jij nodig hebt.

Welke kleine stap past vandaag bij jou?

Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.

Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.

Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.

Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.

Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.

Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.