De groei van radicaal-rechts onderzoeken vraagt meer dan één verklaring over boze, arme of bange burgers. Eerst moet duidelijk zijn welke partij, verkiezing, periode en regio we bekijken. Daarna onderscheiden we een uitslag, genoemde stemmotieven en bewijs voor oorzaken.
Deze tekst is een onderzoekskader met twee afgebakende Vlaamse voorbeelden uit 2019 en 2024. Het is geen actuele peiling voor 2026, geen volledige Europese literatuurstudie en geen diagnose van kiezers. Waar we mogelijke verklaringen bespreken, blijven het vragen die nader onderzoek vereisen.
Waarom die aanpak? Een verkiezingsuitslag kan een reële verandering tonen, maar vertelt niet zelfstandig hoe afzonderlijke mensen tot hun keuze kwamen. Ook een overtuigend persoonlijk verhaal bewijst nog niet waarom een hele partij groeit.
Groei van radicaal-rechts onderzoeken: kies je vergelijking
Schrijf op wat je met groei bedoelt: meer stemmen, een hoger stemmenaandeel, meer zetels of een hogere peiling? Die uitkomsten zijn niet uitwisselbaar. Vergelijk ook hetzelfde bestuursniveau en gebied. Lokale kandidaten en nationale campagnes kunnen andere vragen oproepen.
De toelichting van de RepResent-studie over 2014–2019 beschrijft winst voor Vlaams Belang in Vlaanderen. De onderzoekers bevroegen dezelfde deelnemers vóór en na de verkiezingen van mei 2019 om individuele verschuivingen te onderzoeken. Dat biedt andere informatie dan twee totaaluitslagen naast elkaar zetten.
De keuze van de periode is belangrijk. Een ontwikkeling in die jaren bewijst geen voortdurende stijging in alle volgende verkiezingen. Gebruik het historische voorbeeld dus niet als verborgen voorspelling. De teaser over de wereldwijde opmars van extreemrechts sinds 2020 biedt zo’n historische ingang. Lees hem als vertrekpunt voor vragen en broncontrole, niet als bewijs dat iedere partij of regio dezelfde ontwikkeling doormaakt.
Wie campagneteksten vergelijkt, moet ook hun jaar en functie behouden. Het historische campagnearchief over Hooglede laat een oorspronkelijke inzet zien zonder die als bewijs van huidig beleid te presenteren.
Wat mensen zelf noemen
In het onderdeel over stemmotieven van De Stemming 2024 vallen bij Vlaams Belang migratie en verwante belangenopvattingen op, naast de wens de partij een kans te geven. Dit betreft zelfgerapporteerde motieven in een Vlaamse onlinebevraging. Het bewijst geen afzonderlijk oorzakelijk effect van migratie, inkomen of een campagne.
Dat onderscheid helpt twee fouten vermijden. We hoeven niet te doen alsof bezorgdheid over migratie nooit een rol speelt. We mogen evenmin ieder individu dezelfde bedoeling toeschrijven omdat die één partij noemt. Vraag wat iemand zelf bedoelt en controleer daarnaast de juistheid van de inhoudelijke beweringen.
Economische onzekerheid als onderzoeksvraag
Een mogelijke vraag is of financiële onzekerheid samenhangt met partijvoorkeur. Dan moet eerst duidelijk zijn wat wordt gemeten: inkomen, baanverlies, verwachte achteruitgang of ervaren onrecht? Die begrippen beschrijven verschillende situaties.
Een fictief voorbeeld: twee mensen met hetzelfde inkomen kunnen anders denken over hun toekomst. De ene verwacht stabiliteit, de andere vreest een verlies. Je kunt hun politieke keuze niet uit het maandbedrag afleiden. Het voorbeeld verklaart geen echte verkiezingsuitslag; het maakt de meetvraag preciezer.
Om een oorzaak te onderzoeken moet je bovendien rekening houden met andere mogelijke verklaringen. Een verband tussen twee kenmerken kan ook samenhangen met opleiding, leeftijd, regio of andere factoren. Welke factoren relevant zijn, moet de onderzoeksopzet onderbouwen.
Cultuur, vertrouwen en vertegenwoordiging
Ook opvattingen over identiteit, verandering en politieke vertegenwoordiging kunnen worden onderzocht. Vraag daarbij wat mensen concreet ervaren en hoe het begrip in een vragenlijst is uitgewerkt. ‘Wantrouwen’ kan slaan op een persoon, een besluit of het hele politieke bestel.
De bewering ‘mensen voelen zich niet gehoord’ wordt onderzoekbaarder wanneer je vraagt door wie, over welk onderwerp en gedurende welke periode. Zonder die afbakening kan dezelfde zin worden gebruikt voor vrijwel iedere politieke ontwikkeling.
Begrip zoeken betekent geen automatische instemming. Iemand kan een echte onzekerheid ervaren en er een onjuiste verklaring aan verbinden. Zowel de ervaring als de feitelijke bewering verdient dan aandacht, elk op een eigen manier. Wanneer zo’n verklaring een complottheorie wordt, helpt het om één controleerbare claim te onderzoeken en een gespreksgrens te bewaken. Zo blijft aandacht voor onzekerheid onderscheiden van instemming met de claim.
Campagnes en media: blootstelling is nog geen effect
Wanneer een boodschap veel zichtbaar is, lijkt haar invloed vanzelfsprekend. Toch moet je onderzoeken wie haar zag, wie erdoor overtuigd werd en wat die personen voordien al vonden. Mensen kunnen ook juist boodschappen opzoeken die bij hun bestaande voorkeur passen.
Voor een stevigere conclusie zijn passende vergelijkingen en tijdsgegevens nodig. De aanwezigheid van sterke taal of grote bereikcijfers bewijst op zichzelf niet hoeveel stemmen daardoor veranderen. Dat geldt voor boodschappen van alle politieke strekkingen.
De gids over propaganda herkennen en kritisch denken helpt de boodschap onderzoeken. De vraag naar een verkiezingseffect blijft een afzonderlijke onderzoeksvraag.
Een voorbeeld van een begrensde historische controle vind je bij kritiek op Trump in 2017–2021 onderzoeken. Die pagina toetst twee geselecteerde beweringen en meet geen algemeen campagne- of verkiezingseffect.
Het historische artikel over Conner Rousseau en campagne 2024 maakt een verwant onderscheid: de aanwezigheid van een thema in een campagnetekst bewijst niet dat een voorstel officieel werd overgenomen of uitgevoerd. Ook daarvoor zijn afzonderlijke bronnen nodig.
Van verklaring naar beoordeling
Waarom iemand een partij kiest en hoe wij een voorstel beoordelen, zijn verschillende gesprekken. Een begrijpelijke zorg maakt een maatregel niet automatisch doeltreffend of rechtvaardig. Kritiek op een maatregel bewijst evenmin dat wij de persoonlijke achtergrond van iedere kiezer kennen.
Daarom verbind ik deze analyse met de pillar over menselijke waardigheid en een rechtvaardiger België. Mijn eigen beleidsvoorkeuren staan in de visie op een nieuw sociaal contract, niet vermomd als wetenschappelijke verklaring voor ander stemgedrag.
Wie een voorstel inhoudelijk wil beoordelen, kan de toets van sociale bescherming en uitsluiting lezen. Het voorbeeld over motieven voor Groen en PVDA laat daarnaast zien hoe dezelfde methodische voorzichtigheid bij andere politieke voorkeuren helpt.
Ook kritiek op een individuele overheidsmaatregel vraagt eigen bewijs. De bronwijzer bij de arrestatie van Mahmoud Khalil in maart 2025 onderscheidt politieke beoordeling, juridische stelling en uitspraak.
Wie autoritaire opvattingen als verklaring gebruikt, moet verduidelijken wat gemeten is. De bronwijzer over autoritarisme onderzoeken zonder kiezersdiagnose helpt theorie, meting en politieke beoordeling uiteenhouden. Herken je daarnaast gelijkenissen met een schadelijke relatie, gebruik dan de afbakening bij narcisme en autoritarisme zorgvuldig vergelijken: een herkenbaar patroon bewijst nog geen gedeelde diagnose of oorzaak.
Jouw oefening: maak een verklaring toetsbaar
Neem een uitspraak als ‘partij X groeit door probleem Y’. Noteer partij, periode, gebied en meetbare uitkomst. Schrijf daarna op welke gegevens zouden helpen en welke andere verklaring aandacht verdient. Zoek of de bron werkelijk oorzakelijk onderzoek bevat of alleen een samenhang.
Eindig met één open vraag aan iemand die anders stemt. Luister zonder de persoon vooraf te diagnosticeren en zonder feitelijke beweringen ongecontroleerd te laten. Meer begrip begint vaak bij het erkennen van wat we nog niet weten.
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.
Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.
Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.
Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.
Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.
Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.
Steun ons door uw aankopen:
Ontdek meer van
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.