Een orthopedagogisch en maatschappelijk perspectief vanuit een humanistisch liberale sociaal-democratische visie
Afbeeldingssuggestie: Een leider op een troon van spiegels, omringd door bewonderaars en angstige gezichten.
Lieve lezer,
Ik schrijf je vandaag niet als politicus of activist, maar als orthopedagoog. Ik werk met kinderen, jongeren en gezinnen. Zij worstelen met complexe dynamieken van macht, verwarring en afhankelijkheid. Dit komt vaak door iemand die ze ooit vertrouwden. Wanneer ik naar het wereldtoneel kijk, zie ik opvallende parallellen met wat ik in mijn praktijk tegenkom. Wat zich in een gezin afspeelt op micro-niveau, zien we in vergrote vorm in het gedrag van bepaalde politieke leiders. Deze leiders tonen vooral narcistische trekken die samensmelten met macht.
Deze blog is een poging om die brug te slaan. Niet om te veroordelen, maar om te verhelderen. En om samen na te denken over wat we kunnen doen wanneer leiderschap giftig wordt. Ik focus op Donald Trump als concreet voorbeeld, maar de mechanismen die ik beschrijf zijn breder toepasbaar.
Machtsvertoon als symptoom van narcistische behoefte
Afbeeldingssuggestie: Een militaire parade met een centraal figuur die groter is afgebeeld dan het leger zelf.
Op 14 juni was niet toevallig ook Trumps verjaardag. Zijn regering plantte een militaire parade. Deze parade was ter ere van het 250-jarig bestaan van het Amerikaanse leger. De kosten: tientallen miljoenen. De boodschap: kracht, glorie, dominantie. Maar onder de oppervlakte? Het is een psychologisch patroon dat we bij veel van mijn cliënten herkennen. Ze blazen hun ego op op theatrale wijze. Dit gedrag compenseert een innerlijke leegte.
Narcistisch leiderschap gebruikt symbolen als verlengstuk van het zelf. Hoe groter het spektakel, hoe sterker het gevoel van controle. Dit is geen simpele ijdelheid, maar een defensieve constructie tegen schaamte, angst en verlies van status. Het gevaar is dat zulke leiders macht niet ten dienste van het collectief gebruiken. Ze zien macht als een spiegelpaleis waarin alleen hun eigen reflectie nog zichtbaar is.
Van gezin naar systeem: narcistische dynamiek op grotere schaal
Afbeeldingssuggestie: Een marionettenspeler bestuurt zowel gezinsleden als politieke pionnen.
Wat ik dagelijks zie in gezinnen waar één figuur het systeem domineert, gebeurt emotioneel, financieel of psychologisch. Deze dynamiek zie ik terug op het politieke wereldtoneel. Ontkenning, gaslighting, afleiden met crisissen, de rollen omdraaien: het zijn allemaal tactieken waarmee narcisten controle houden.
In mijn werk help ik kinderen en jongeren deze patronen te leren herkennen. Het begint met taal: wat gebeurt er écht? Welke strategieën worden ingezet? Wat doet dat met jouw gevoel van veiligheid? Diezelfde vragen moeten we ook politiek durven stellen. Wat doet het met een samenleving als waarheid wordt verdraaid en feiten irrelevant worden?
De parallellen zijn schrijnend. De voortdurende stroom van crisissen houdt mensen in een staat van hyperalertheid. Hun denkvermogen wordt uitgeput. Mensen vervallen in vluchten, vechten, bevriezen of toegeven – dezelfde reacties die ik zie bij kinderen in onveilige thuissituaties.
De ideologie van verwarring: chaos als bestuursstrategie
Afbeeldingssuggestie: Een doolhof met telkens veranderende pijlen en uitgangsborden.
Onder Trump zagen we dat beleid nauwelijks consistent was. Wat gisteren een belofte was, werd vandaag een bedreiging en morgen vergeten. Sommigen noemden dit incompetentie. Wie bekend is met narcistische dynamiek herkent het als een strategie. Het is voortdurende verwarring om greep te behouden.
Wanneer burgers niet weten waar ze aan toe zijn, verliezen ze vertrouwen in zichzelf en in instituties. Dit is geen bijwerking, maar een tactisch voordeel voor leiders die alle touwtjes in handen willen.
Tegelijk is het belangrijk dat we kritisch blijven: niet alles wat chaotisch lijkt is per se narcistisch. Soms is verwarring ook het gevolg van slechte communicatie, coalitiedruk of veranderende omstandigheden. De sleutel ligt in het analyseren van motieven én effecten.
Het zenuwstelsel als politieke arena
Afbeeldingssuggestie: Een brein in overlevingsmodus, overspoeld door krantenkoppen en rode alarmlichten.
De theorie van Stephen Porges – de polyvagaaltheorie – biedt een diep inzicht. Het verklaart wat er gebeurt als mensen langdurig onder stress staan. Wie leeft onder een leider die chaos en bedreiging gebruikt, schakelt over op overleving. Niet meer denken, maar reageren.
In gezinnen leidt dat tot angst, terugtrekking, depressie of explosieve woede. In samenlevingen zien we massale vermoeidheid, apathie, radicalisering of het verlangen naar de zogenaamde ‘sterke leider’.
De oplossing begint met herstel van regulatie: rust, veiligheid, verbinding. Dat is geen zweverig advies, maar een revolutionaire daad. In een wereld die verslaafd is aan adrenaline en verontwaardiging, is kalmte een vorm van verzet.
Politieke opvoeding als preventie
Afbeeldingssuggestie: Een klaslokaal waarin jongeren debatteren over macht en ethiek.
Willen we weerbaarheid opbouwen tegen narcistisch leiderschap, dan moeten we al vroeg beginnen met opvoeding in kritische geletterdheid. Jongeren moeten leren hoe macht werkt, hoe propaganda eruitziet, en hoe ze zichzelf kunnen beschermen tegen manipulatie.
Politieke vorming mag niet beperkt blijven tot feitenkennis over verkiezingen. Het gaat om emotionele en morele intelligentie. Je moet leren omgaan met macht. Bovendien moet je leren luisteren naar minderheden. Je moet erkennen dat je zelf ook deel kunt zijn van onderdrukkende structuren.
Grijze schommelingen en het weigeren van drama
Afbeeldingssuggestie: Iemand die met kalme blik het scherm uitzet terwijl een leider schreeuwt.
Een techniek die ik vaak aan cliënten aanleer is de ‘grijze steen’-aanpak: oninteressant blijven voor de narcist. Niet ingaan op drama, niet reageren op provocatie, maar saai en onverzettelijk blijven. Op collectief niveau betekent dit: niet alles hoeven beantwoorden, maar kiezen wanneer en hoe we reageren.
Ook dat is lastig. Want in de media-economie wordt aandacht beloond. Narcisten weten dat en gebruiken het. Het vergt discipline. Samenwerking is ook nodig. Alleen dan kan hun invloed worden teruggedrongen zonder zelf te vervallen in hysterie of cynisme.
De illusie van democratie onder narcistisch leiderschap
Afbeeldingssuggestie: Een toneel waarop een leider verkiezingen speelt, terwijl achter de coulissen wetten worden veranderd.
Veel narcistische leiders blijven populair ondanks corruptie, onderdrukking of incompetentie. Hoe? Door democratische vormen te behouden, maar de inhoud leeg te maken. Verkiezingen blijven bestaan, maar worden oneerlijk. De pers mag schrijven, maar wordt geïntimideerd. Burgers mogen spreken, maar niemand luistert.
We zien dit bij Orbán, Erdoğan, Modi en Netanyahu. Elk opereert in hun eigen context. Ze hebben elk hun eigen mix van religie, nationalisme of neoliberale logica. Het gevaar is niet alleen wat ze doen, maar hoe hun stijl wereldwijd navolging krijgt.
Wat kunnen we doen?
Afbeeldingssuggestie: Mensen die samen bruggen bouwen over ruïnes heen.
Herkenning is de eerste stap, maar niet de laatste. We kunnen leren van overlevers van narcistisch misbruik:
- Benoem het gedrag. Geef taal aan wat er gebeurt.
- Zoek steun. Niemand herstelt alleen.
- Herstel rust. Doe aan nervus vagus-regulatie via ademhaling, natuur, beweging.
- Stel grenzen. Zeg nee. Stop met faciliteren.
- Organiseer weerbaarheid. Bouw aan instituties, media, rechtspraak die tegenmacht kunnen bieden.
Uiteindelijk is de strijd tegen narcistisch leiderschap geen kwestie van één persoon verwijderen, maar van een cultuur veranderen. Een cultuur waarin empathie, transparantie en samenwerking weer waarde krijgen.
Laat dit stuk een uitnodiging zijn. Om niet alleen te analyseren, maar ook te helen. Om niet alleen te weerstaan, maar ook te bouwen. Vind in jezelf en in je gemeenschap de kracht terug om nee te zeggen. Zeg ja tegen iets beters.
Herken jij deze patronen ook in jouw directe omgeving of in het nieuws? Welke leider komt bij jou op als je dit leest?
Voor mij springt Viktor Orbán eruit. Zijn nationalistische retoriek, het manipuleren van de pers en het beperken van de rechterlijke macht roepen dezelfde alarmsignalen op. Deze alarmen zijn vergelijkbaar met die in gezinnen waarin narcistisch misbruik voorkomt. Als sociaal-democraat geloof ik in de noodzaak van een open samenleving. In zo’n samenleving wordt macht altijd gecontroleerd. We beschermen kwetsbare groepen tegen ideologisch machtsvertoon.
Wat roept dit soort machtsvertoon bij jou op? Denk je dat het werkt om steun te vergaren, of roept het vooral weerstand op?
In welk domein – thuis, werk, school, politiek – zie jij deze tactieken het meest terugkomen?
Helaas zie ik deze tactieken tegenwoordig zelfs terug in bepaalde opiniemedia. De constante herhaling van crisissen, wij-zij-denken en verdachtmakingen heeft dezelfde impact als emotionele chantage in een disfunctioneel gezin. Ik pleit voor mediawijsheid, maar ook voor journalistiek met compassie en diepgang.
Wat doet dat met jou? Hoe voel jij je in een wereld waar de spelregels constant lijken te verschuiven?
Ik voel me dan vaak uitgeput. Het is alsof je in een huis woont waar steeds de meubels worden verplaatst. Ik probeer grip te krijgen door te reflecteren. Daarna check ik bronnen. Ik blijf in gesprek met anderen die me uitdagen én bemoedigen.
Wil je reageren, je ervaring delen of dit verhaal verder verspreiden? Voel je vrij. Democratie leeft in dialoog.
Bronnen en referenties bij de blog over narcistisch leiderschap
Wetenschappelijke literatuur en theorieën
American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5). Meer info
Stephen Porges. The Polyvagal Theory. Boekinformatie
Twenge, J. M., & Campbell, W. K. (2009). The Narcissism Epidemic. Goodreads
Lipman-Blumen, J. (2005). The Allure of Toxic Leaders. Oxford University Press
Artikels, blogs en journalistieke bronnen
Dr. Jocelyn Sze. How to stop Trump. Lees op Medium
The Atlantic: https://www.theatlantic.com
The Guardian: https://www.theguardian.com
The Washington Post: https://www.washingtonpost.com
Freedom House – Freedom in the World Report: https://freedomhouse.org
Educatieve en maatschappelijke bronnen
Instituut voor Publieke Waarden: https://publiekewaarden.nl
Democracy Reporting International: https://democracy-reporting.org
The School of Life: https://www.theschooloflife.com
Praktijkgerichte tools en handreikingen
Grey Rock Method (Healthline): https://www.healthline.com/health/grey-rock
Nieuwscheckers (NL): https://nieuwscheckers.nl
Mediawijs (BE): https://www.mediawijs.be
First Draft News: https://firstdraftnews.org
TED Talks
Brené Brown over macht en kwetsbaarheid: https://www.ted.com/speakers/brene_brown
Chimamanda Ngozi Adichie over het gevaar van één enkel verhaal: https://www.ted.com/talks/chimamanda_adichie_the_danger_of_a_single_story
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Geef het artikel een dikke duim!
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
Liefs Annemie