Het idee dat België ‘veilig’ ver weg ligt van de frontlijn in Oekraïne, klopt niet. Ons land is vet omcirkeld op Russische kaarten. Dit komt door een gebrek aan luchtverdediging en een pak interessante doelwitten.
“Het idee van België als hinterland is totaal verkeerd.” En we richten de blik maar beter op het noorden.
Peter De Lobel
De Viking vliegt hoog door de lucht, langsheen de Noorse kust. Geduldig speurt hij de diepe, donkere wateren van de Noorse Zee en de Barentszzee af. Hij zoekt naar Russische schepen en onderzeeërs. Dat is namelijk wat P-8 Poseidons doen.
Het Noorse leger kocht de voorbije jaren vijf van die maritieme verkenningsvliegtuigen. Het zijn Boeings van net geen 40 meter lang en met een spanwijdte van 37 meter. Ze zitten tjokvol radars en informatica.
De militairen aan boord kijken niet uit het raam. Ze kijken naar de computerschermen. Deze vertellen hun wat er op en onder het water gebeurt. Ook de namen van de andere toestellen zijn geplukt uit de Noorse mythologie. Ze heten Vingtor, Ulabrand, Hugin en Munin.
De Noorse P-8’s zijn de ogen van de Navo in dit ijskoude deel van de wereld. Ze werken samen met een zwerm Amerikaanse satellieten. Dag na dag observeren ze vanuit de lucht en de ruimte. Ze willen voorkomen dat het bondgenootschap verrast wordt door een Russische actie vanuit het noorden. En er zijn weinig landen waarvoor die missie zo belangrijk is als … België.
De laatste weken ging er geen dag voorbij zonder waarschuwingen. Een Europese generaal of regeringsleider riep telkens op om de ogen te openen. Ze wezen op het gevaar aan de oostgrens van Europa.
In Oekraïne woedt al drie jaar een vernietigende oorlog. De bevolking in de rest van Europa voelt daar in het dagelijkse leven zo goed als niets van. “De boodschap over de dreiging van Rusland is niet nieuw.
Maar in verschillende defensiehoofdkwartieren heeft men nu eindelijk het gevoel dat er ook geluisterd wordt. Ze kunnen de informatie nu verpakken in verstaanbare taal. Niet alleen de politiek is nu op de hoogte, maar ook de bevolking begrijpt het. Dat zegt Wim Robberecht, die tot eind vorig jaar de militaire inlichtingendienst Adiv leidde. Hij kon de oorlog vanuit de Belgische en Navo-cockpit mee volgen
De Nederlandse admiraal Rob Bauer staat aan het hoofd van het militair comité van de Navo. Hij verwoordde de zaken het meest plastisch.
Hij maande iedereen aan een zaklamp, een radio op batterijen, en drinkwater voor een paar dagen in huis te halen. “We mogen er niet meer van uitgaan dat er de komende twintig jaar geen oorlog uitbreekt. De tijd dat we konden doen alsof er geen vuiltje aan de lucht is, is voorbij.”
Daarmee bedoelt hij niet “dat de Russische kogels morgen al om onze oren zullen fluiten”, zegt Robberecht. Hij bedoelt wel dat het niet ondenkbaar is dat pakweg China op zeker moment de drinkwatervoorziening in Brussel platlegt. Daardoor komt er een paar dagen geen water meer uit de kraan.
Het idee dat een openbare omroep gehackt wordt, is geen complete sciencefiction. Ook het gebruik van AI om nieuwsuitzendingen over te nemen, is dat niet.
De verschillende militairen en academici die De Standaard sprak voor deze reeks, zijn het eens. Sommige actieve militairen konden alleen spreken op voorwaarde van anonimiteit. Ze vinden dat er momenteel geen Russische aanval op een Europees of Navo-land ophanden is.
Als het al gebeurt, dan ten vroegste over een paar jaar én na een beslechting of bevriezing van de oorlog in Oekraïne op een manier die voor de Russische president Vladimir Poetin gunstig is.
Ook Bauer spreekt over “de komende twintig jaar”. Maar allemaal maken ze zich sterk dat áls Poetin een nieuw front opent aan de oostgrens van de Navo, België tegelijkertijd in het vizier komt.
Smakelijke schietschijf
België wemelt namelijk van de ‘juicy targets’: doelwitten waarmee niet alleen België en zijn inwoners te treffen zijn, maar die een impact hebben op heel Europa.
Er wordt in dat verband vaak gekeken naar het Navo-hoofdkwartier in Evere. Dit geldt ook voor het Europees Parlement aan het Schumanplein in hartje Brussel of het Shape (Supreme Headquarters Allied Powers Europe) in Bergen. Verder zijn er de lng-terminal van Fluxys in Zeebrugge. Er is ook Euroclear, een gigant in het wereldwijde betalingsverkeer met hoofdzetel in Sint-Joost-ten-Node.
Euroclear heeft nog vestigingen in Europa. Een aanval op de hoofdzetel zal een enorme impact hebben. Dit zou het internationale betalingsverkeer sterk beïnvloeden. In 2022 verwerkte Euroclear maar liefst 304 miljoen financiële transacties.
Het gigantische datacenter van Google in Saint-Ghislain, bij Bergen, is dik in het rood omcirkeld. Dit gebeurt volgens militaire bronnen op Russische kaarten.
Met een paar gerichte aanvallen op Belgisch grondgebied kan Rusland dus schokgolven veroorzaken die in heel Europa te voelen zijn. Ze kunnen grote economische chaos veroorzaken. Daarnaast kunnen ze dagenlang de aandacht afleiden van een inval in pakweg Estland of Letland.
“Er heerst bij heel veel mensen een verkeerd beeld van de positie van België. Men denkt gemakkelijk dat wij een soort hinterland zijn in deze oorlog. Dit komt omdat er zoveel afstand zit tussen België en Oekraïne. Maar dat is een totaal verkeerde opvatting.
De bedreiging komt voor ons niet in de eerste plaats uit het oosten. Ze komt uit het noorden”, zegt generaal-majoor Harold Van Pee. Hij leidt het Combined Air Operations Center (Coac) van de Navo. Vandaaruit worden de Russische whereabouts voortdurend bijgehouden en worden de Navo-vliegtuigmissies aangestuurd.
Een andere generaal vult aan: “De Russen zullen nooit door de straten van Brussel defileren. Maar als er een conflict komt met de Navo, wordt de infrastructuur in België een prioritair doelwit. Dit geldt zelfs al vinden de gevechten 2.000 kilometer verderop plaats.
Vergeet niet dat zowat alle versterkingen vanuit de Verenigde Staten, Canada of zelfs het Verenigd Koninkrijk langs België zullen binnenkomen. Ze komen via de haven van Antwerpen binnen.
Het is geen toeval dat de al maandenlang durende Navo-oefening Steadfast Defender de grootste sinds het einde van de Koude Oorlog is. Deze oefening legt vooral de klemtoon op logistiek en transport binnen de Navo. “Onze grote Noordzeehavens zijn de logistieke slagader om de Navo-afschrikking in Centraal- en Oost-Europa draaiende te houden. Als je wilt opschalen, zijn die van levensbelang”, zegt professor Alexander Mattelaer, specialist internationale veiligheid en verbonden aan het Egmontinstituut en de VUB.
“In een conflict proberen de strijdende partijen elkaars logistieke netwerk te verstoren. Dat de haven van Antwerpen in 1944 en 1945 hevig gebombardeerd werd, had ook toen daarmee te maken.”
Verstoppertje spelen
De Navo zij geloofd dus voor die vijf vliegende goden uit Noorwegen en de waaier van Amerikaanse satellieten. Zij houden niet alleen de Russische onderzeeërs in het oog die vertrekken vanuit de Gadzjievo-haven op het Kola-schiereiland, maar ook de bommenwerpers op de bases in de buurt. Alleen kampen zij met één groot probleem. Door de specifieke omstandigheden zo dicht bij de Noordpool, kunnen de Russen zich vrij makkelijk ‘verstoppen’.
Boven de poolcirkel is het namelijk moeilijk om een geostationaire baan aan te houden, waardoor de satellietbeelden geregeld onderbroken worden.
Precies die storingen bieden de Russische vlieg- en vaartuigen de kans om in de dode hoek van de Navo te kruipen. “We zien hoe hun onderzeeërs, schepen en bommenwerpers de bases op het Kola-schiereiland verlaten en dan verdwijnen ergens in het Hoge Noorden. Daarna is het altijd afwachten waar ze opnieuw gaan opduiken”, legt Van Pee uit.
Het gebied waarin dit alles zich afspeelt, is duizenden kilometers breed. Permanent elke vierkante kilometer in de gaten houden, is onmogelijk.
Het duurt soms dagen vooraleer de Russische toestellen weer op de radar tevoorschijn floepen. Niet zelden is dat al op enkele honderden kilometers van de Noordzeekusten. Voor alle duidelijkheid: zo lang ze zich in internationale wateren of in het internationale luchtruim bevinden, mógen ze daar ook aanwezig zijn. Sinds de inval in Oekraïne doet Rusland trouwens een pak minder van dit soort ‘bezoekjes’ (in 2020 waren het er nog 350), maar het gebeurt nog wel.
Als het om Russische vliegtuigen gaat, schiet op zo’n moment de QRA (Quick Reaction Alert) van de Navo in actie. In minder dan geen tijd stijgen er dan F-16’s of F-35’s op.
Zo mochten maandag de Zweden al meteen hun Gripen-gevechtsvliegtuigen de lucht insturen boven de Baltische Zee, krap enkele dagen nadat ze lid waren geworden van de Navo.
De gevechtsvliegtuigen gaan dan als een schaduw naast de Russische toestellen vliegen tot die rechtsomkeert maken. Het gaat meestal om Toepolev-bommenwerpers. De kruisraketten die ze aan boord hebben, hebben een bereik van 600 tot 1.000 kilometer. “Wanneer ze dus opnieuw op de radar verschijnen, is het eigenlijk al te laat, want dan zijn we al binnen het bereik van hun wapensystemen”, zegt Van Pee.
“Geen luchtafweer, niks”
Het is daar dat onze defensie op een grote handicap botst. Neen, op twee grote handicaps. De eerste is dat er zo goed als geen militaire radarcapaciteit meer is. Voor de burgerluchtvaart is er Skeyes, maar dat agentschap maakt een beeld op basis van de transponders van vliegtuigen. Het vormt een soort gesofisticeerde nummerplaat van de identiteit, de snelheid en de hoogte van het vliegtuig. Vijandelijke vliegtuigen zetten die transponders uit. Het militaire radarbeeld dat nodig is om ze dan toch te spotten, heeft ons land niet.
Er zijn nieuwe radars besteld, maar die zijn er pas over twee jaar. België moet het dus stellen met input vanuit de buurlanden.
De brede blik van hun gecombineerde radars bestrijkt ons grondgebied. Die beelden worden op het Command and Reporting Centre (CRC) van Bevekom samengebracht, zodat we alsnog een zicht krijgen op het eigen luchtruim. “Voor een rijk land als België is dat een ongelofelijke schande”, sakkert een topman van de luchtcomponent.
De tweede Belgische handicap is veel groter en valt niet zomaar te camoufleren. “Wij hebben geen luchtafweer. Nul, niks. Begrijp dat goed: wij hebben geen enkele luchtafweer om de haven van Antwerpen te beschermen tegen luchtaanvallen of zelfs maar tegen drones.
Hetzelfde geldt voor al die andere potentiële doelwitten of wanneer we een compagnie op missie sturen”, zegt een topmilitair met ervaring op zowel de defensiestaf als in de Navo.
Dat is het resultaat van de jarenlange besparingen op Defensie en het jarenlang met de voeten slepen bij alle andere streefdoelen die de andere Navo-landen ons oplegden.
“We hebben jaren aan een stuk gemanoeuvreerd om onze targets niet te hoeven halen, om welke reden dan ook. We hebben geslabakt. Vroeger hadden we bijvoorbeeld wel luchtdoelartillerie, nu niet meer.
De prioriteiten lagen anders”, zegt Robberecht. “Het weinige geld dat er nog was, is destijds naar onze F-16’s en de nieuwe transportvliegtuigen gegaan. Ik was nog baas van de marine toen we op zeker moment voorstelden om te investeren in missile defense vanop onze schepen. In Evere (op de defensiestaf, nvdr.) lachten ze ons uit. Elke component probeerde zijn dossiers veilig te stellen ten koste van de anderen.
De legertop had daar veel meer boven moeten staan, en ook veel meer tegen de opeenvolgende ministers en bepaalde keuzes moeten durven ingaan.”
Toen minister van Defensie Ludivine Dedonder (PS) in 2021 van een ‘academische stuurgroep’ (met onder meer Jonathan Holslag, Sven Biscop en Alexander Mattelaer) het door haar gevraagde rapport kreeg over de actualisering van de ‘Strategische visie’, stond het thema met stip bovenaan.
“Wij beschikken niet over luchtafweermiddelen op de grond tegen kruis-, hypersonische en ballistische raketten ter bescherming van onze regeringsinstanties, onze kritieke infrastructuren, de op ons grondgebied gevestigde internationale besluitvormingscentra en de infrastructuur die de aankomst van versterkingen en vracht van over de Atlantische Oceaan of het Kanaal moeten vergemakkelijken.
Het uitbreiden van onze capaciteiten is van cruciaal belang, want onze partners en bondgenoten beschikken niet over voldoende grondgebonden luchtverdedigingscapaciteiten en luchtverdediging om steun te verlenen en onze bevolking en ons grondgebied te beschermen.”
Patriots in Nederland
Meer nog, doordat Nederland en Frankrijk wel over luchtafweer beschikken, staat België nog meer in zijn blootje. Onze noorderburen hebben Amerikaanse Patriot-luchtafweer. Weliswaar niet in grote aantallen, maar er zijn intussen wel bestellingen voor nieuwe systemen geplaatst.
De Fransen kunnen dan weer bogen op hun fregatten die daarvoor uitgerust zijn en hun mobiele ‘Mamba’-luchtafweer. “Als je dus naar de kaart van West-Europa kijkt door de bril van de militaire planners in Moskou…”, zegt Mattelaer. “Ja, die zien ook hoe het zit, hé. ‘Die haven is beveiligd’, ‘deze haven is ook beveiligd’ en ‘ah, wacht eens, er is er hier één heel grote, zónder luchtafweer’.”
De Quick Reaction Alert, met uiteraard ook Belgische F-16’s en binnenkort F-35’s, wordt wel degelijk ingezet tegen vijandelijke vliegtuigen.
Maar het zijn de vele Russische onderzeeërs die militaire planners meer zorgen baren in zo’n eerste fase van een conflict. “De meest directe bedreiging voor ons land komt van Russische onderzeeërs uit de Oscar II- en Yasen-klasse, als je spreekt over kruisraketten. De onderzeeërs uit de Delta IV- en de Borei-klasse hebben ook ballistische raketten aan boord”, is te horen in de legertop.
Die ballistische raketten zijn nog een heel ander paar mouwen dan kruisraketten. Want in tegenstelling tot die laatste, die min of meer een horizontale vlucht hebben, volgen ballistische raketten een paraboolbaan.
Eigenlijk worden ze vanop land of een onderzeeër de ruimte ingeschoten tot een hoogte van meer dan 1.000 kilometer, om vandaaruit terug naar de aarde te vliegen. Tijdens hun midcourse phase in de ruimte is het nagenoeg ondoenbaar om ze te onderscheppen. In de eerste fase (launch phase) zou dat wel kunnen. Probleem is dat dit ofwel op Russisch grondgebied is, ofwel vanuit een onderzeeër, waarvan de Navo dus niet altijd kan weten waar die zich bevindt. De andere mogelijkheid is de derde, re-entry fase. Maar daarvoor ontbreekt het ons land dus aan hardware.
Voorlopig althans. Want in het Star-plan van minister Dedonder, dat begin 2022 werd goedgekeurd, staat wel degelijk dat de federale regering zal investeren in de nodige “luchtafweer tegen kruis-, hypersonische en ballistische raketten”. “Mja”, zegt Mattelaer. “Het staat ook zo in de militaire programmatiewet, dus dat is beslist beleid.
Maar als je naar de kleine lettertjes kijkt, dan zie je dat dit ingepland staat voor vastlegging in de begroting 2030. Voor je die luchtafweer dan daadwerkelijk hebt, zit je al snel in de tweede helft van de jaren 2030. Bovendien zijn de voorziene aantallen ontoereikend om alle belangrijke doelwitten te beschermen.”
Dat schetst meteen de moeilijkheid voor iedereen die betrokken is bij politiek-militaire beslissingen. Toen Steven Vandeput (N-VA), een van Dedonders voorgangers als minister van Defensie, in 2016 de aankoop van Patriot-luchtafweer besprak met de defensietop, werd hij door verschillende andere partijen net niet weggehoond.
Zowel socialisten als groenen vroegen zich destijds zelfs luidop af of Defensie nog wel gevechtsvliegtuigen nodig had. De grootste dreiging was op dat moment het terrorisme. Geen tien jaar later liggen de kaarten totaal anders.
In Navo-kringen wordt er verbaasd naar België gekeken wanneer militaire vertegenwoordigers toegeven dat ze niet over deze plots zo cruciale capaciteit beschikken. Maar dan had die in tempore non suspecto, of toch in tempore veel minder suspecto besteld moeten worden.
Militairen zijn niet blind voor die politieke realiteit. Maar finaal maakt het hun rekening niet. “Want nu zitten we wel in de situatie dat we geen radars hebben en geen luchtafweer”, zegt Van Pee. “We zijn dus echt geen hinterland. We zijn in zeker opzicht zelfs frontlijn.”
REEKS DOELWIT EUROPA
Terwijl Rusland is overgeschakeld naar een oorlogseconomie worden in Europa nieuwe bunkers gebouwd en pieken de militaire aankopen.
Topmilitairen en regeringsleiders roepen intussen op dat we voorbereid moeten zijn op meer Russische agressie, ook buiten Oekraïne.
Dreigt de Russische furie inderdaad over te slaan? Is een hernieuwde wapenwedloop dan het antwoord? En hoe bezorgd moet de Navo zijn over een Amerika waar straks mogelijk Donald Trump weer de plak zwaait?
De Standaard sprak met militairen, academici en politici in binnen- en buitenland op zoek naar antwoorden. Dit is de eerste aflevering van de reeks.
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders precies de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
https://www.steunfondsvooroekraine.be/donatiepagina
Liefs Annemie