Passief Pacifisme: Waarom het in het Westen niet zoveel uitmaakt

In de tekst van Rudolf de Jong, “De voorwaarden voor een radicaal-pacifisme”, kunnen de belangrijkste punten als volgt worden samengevat:

Definitie van Radicaal-Pacifisme:

Radicaal-pacifisme wordt voorlopig gedefinieerd als de opvatting dat het aanwenden van georganiseerd massaal geweld, waarbij medemensen gedood worden, altijd en in elke vorm verkeerd is en nooit enig sociaal of politiek probleem kan oplossen.

Probleemstelling:

De kernvraag is waarom radicaal-pacifisme in Nederland en de Westerse wereld geen politieke factor van groot belang is. Er moet worden nagegaan wanneer dit wel het geval zou kunnen zijn.

Definitie van Politieke Factor:

Een politieke factor is een invloed op politieke macht. Macht wordt gezien als deelnemen aan belangrijke beslissingen. Het kan ook het vermogen zijn om deel te nemen aan deze beslissingen.

Vergelijking met India:

In India was geweldloosheid van grote politieke betekenis in de strijd tegen het Britse bewind. Radicaal-pacifisme in het Westen heeft niet dezelfde impact gehad.

Actief Pacifisme vs. Passief Pacifisme:

Onderscheid tussen actief pacifisme (zoals Gandhi’s Satyagraha) en passief pacifisme. Actief pacifisme omvat agressieve methoden zoals burgerlijke ongehoorzaamheid. Dit staat in contrast met passief pacifisme, dat zich vaak beperkt tot praten en redelijk overleg.

Alternatief voor Geweld:

Het pacifisme vereist een alternatief voor geweld als laatste middel. Het dilemma is hoe men zich tegen onrecht verzet zonder geweld te gebruiken.

Kritiek op Passief Pacifisme:

Passief pacifisme vermijdt vaak de vraag “wat dan?” en biedt pseudo-antwoorden zoals praten en onderhandelen. Er wordt beweerd dat passieve pacifisten zich soms onvoldoende bewust zijn van onrecht in de niet-communistische wereld.

Gandhi’s Actief Pacifisme:

Gandhi’s actief pacifisme omvat de ontkenning van geweld en gezag. Het doel is om het geweld aan zijn doel voorbij te laten schieten. Zijn strijdmethode, Satyagraha, wordt beschouwd als agressieve non-violent direct action.

Kritiek op Actief Pacifisme:

Men overweegt of Gandhi en zijn volgelingen medeverantwoordelijk zijn voor het geweld tegen hen. Dit komt door hun actieve ontkenning van gezag.

Analogie met Anarchisme:

Het actieve pacifisme vertoont overeenkomsten met anarchisme, vooral in de ontkenning van gezag. Dit wordt geïllustreerd door vergelijkingen met Russische nihilisten en attentaten-anarchisten.

Nieuwe Definitie van Radicaal-Pacifisme:

Een herziene definitie van radicaal-pacifisme wordt voorgesteld. Het is de opvatting dat georganiseerd massaal geweld niet het extreemste middel is. Er zijn andere manieren om sociale of politieke problemen op te lossen.

Indien men zulks wenst, kan men uit het gedeelte van de Bergrede eenzelfde agressief ontkennen halen. Dit gedeelte is waarop het Westerse pacifisme vaak direct of indirect steunt. Men kan ook de gevergde hardheid aantonen.

Ik bedoel de volgende passage:

Gij hebt gehoord dat gezegd is: Oog om oog en tand om tand. Maar ik zegge u dat gij den booze niet wederstaat; maar zoo wie u op de rechterwang slaat, keer hem ook de andere toe; en zoo iemand met u rechten wil en uwen rok nemen, laat hem ook den mantel; en zoo wie u zal dwingen ééne mijl te gaan, ga met hem twee mijlend’ (Mattheüs V, 38-41).

Er wordt hier geen gewelddadig verzet gepropageerd. Doch ook niet een passief niets terugdoen tegen het slaan, het ontnemen en het dwingen. Een passieve onderwerping zou ook geen nieuws gebracht hebben aan een onderdrukt volk of voor de maatschappelijk verachte groepen – gewend aan lijdelijke onderwerping aan slaag en dwang – waaronder Christus zijn volgelingen voornamelijk vond.

Het toekennen van de andere wang is geen onderwerping maar een verzet. Het is een agressieve uitdaging opnieuw te slaan. Het is een openlijke ontkenning dat de eerste slag het door de toebrenger beoogde effect teweeg zou hebben gebracht. Net zo zijn de mantel en de tweede mijl ontkenningen van het feit. Door het nemen van de rok en het dwingen tot de eerste mijl is het gewenste leed toegebracht en ondergaan.

Het pacifisme en de bezetting

De gemeenschappelijke noemer met Ravachol geeft wel aan hoever de passieve pacifisten verwijderd zijn van Gandhi. Ze zien in Gandhi graag het bewijs van de juistheid en mogelijkheid van hun opvattingen. In wezen verschillen zij van Gandhi en diens strijdmethoden.

In de realiteit blijkt het verschil. Men vergelijkt wat de passieve pacifisten deden. Zij zien wat een actief pacifisme zou hebben vereist. Dit is in omstandigheden die overeenkomst vertoonden met die in Brits-Indië. Het betrof de oorlogstijd toen het pacifisme hier geconfronteerd werd met een vreemde vijandige heerschappij. Dit werd als een onrecht gevoeld. De Duitse bezetter was die vijandige macht, evenals Gandhi dat ervaring had in Brits-Indië.

Vele pacifisten zijn niet ontevreden over hun houding in de bezettingstijd.

Zij hebben geen geweld gebruikt en waar ze in gesprek konden komen met Duitsers steeds eerlijk hun geweldloosheid beleden. En… de bezetter heeft hen ongemoeid gelaten (als zij geen Joden of illegalen waren).

Zij zien dit als bewijs van het succes van hun standpunt. Het bewijst echter het fiasco van dat standpunt. Dat de geweldlozen met rust werden gelaten betekent dat ze geen bedreiging vormden voor de heerschappij van het Nazi-geweld. Zij bedreigden het gezag niet zoals Gandhi deed.

Er is een uitspraak over Gandhi. De uitspraak wordt vaak aan Churchill toegeschreven: die naakte fakir die de trappen van het paleis van de onderkoning opsluipt.

Uit deze woorden blijkt de angst voor de aantaster van het gezag van de onderkoning.

Werd er ooit over de Nederlandse pacifisten gedacht als de trappen van de Kommandantuur opsluipend? De geweldloosheid van de geweldlozen had in Nederland geen ander effect dan het niet-geweld-gebruiken van de niet-radicaal-pacifisten.

Evenals bijna alle andere Nederlanders hebben de pacifisten zich onderworpen aan de bezetter. Men heeft de bezetter wel verafschuwd, maar niet ontkend. De illegaliteit is hierop een grote uitzondering. Door voor hem te buigen heeft men hem erkend.

Primair zelfbehoud

Het is vaak benadrukt. Het erkennen van de bezetter was een trieste kant van de bezetting. Het buigen voor de bezetter was één van de meest trieste aspecten. Slechts zeer weinigen waren vrij genoeg zich los te maken van het instinct tot primair zelfbehoud. Dit instinct leidde tot aanpassen aan de omstandigheden. Sommigen kozen ervoor zich te laten breken om niet te hoeven buigen.

Zoals de gevallen die J.B. Charles noemt in zijn ‘Volg het Spoor terug’: Het beste wat ik in de oorlog gezien heb. Dat was de houding van die dominee. Die houding was indrukwekkend. Het grootste was dat hij zijn koper en tin moest inleveren aan de vijand…

Voor de rest van het Nederlandse volk gold:

‘De grote meerderheid van de mensen om je heen was niet zedelijk betrokken bij de oorlog. Dit geldt voor het deel dat “goed” was en voor het niet-landverraderlijke deel. Zij hadden geen zedelijke betrokkenheid bij de oorlog. Men heeft er onder geleden en zijn zelfrespect heeft er onder geleden.’

Men schikte zich in alles, uit drang tot zelfbehoud. Door te buigen dacht men niet gebroken te worden. Men hoopte de overwinning van het geweld aan de goede kant te halen. De bevrijding moest van buiten af komen.

Als groep hebben de pacifisten zich niet van de andere groepen van ons volk onderscheiden in de bezettingstijd. De grote meerderheid van hen was ‘goed’ maar… passief.

Na al hetgeen hierboven over Gandhi’s methoden gezegd is, is het wel duidelijk wat de geweldlozen, als zij Gandhi’s leringen in de praktijk hadden willen brengen, hadden moeten doen:

De Nazi’s openlijk en actief ontkennen als gedisciplineerde groep.

Eén concreet voorbeeld. De Jodenvervolging. Ik ontleen aan een artikel van een pacifist, die schrijft over het partijkiezen van Einstein tegen Hitler en diens raad aan Roosevelt de atoombom te laten produceren, het volgende:

‘Deze houding (van Einstein, RdJ.) is alleen te verklaren, wanneer wij Einstein zien als de man die zijn wereldburgerschap over boord gooit.

Het radicaal-pacifisme als passieve kracht

Passiviteit en het gebrek aan alternatief tegen bewapening

Het ontbreken van politieke invloed

Actief pacifisme als noodzaak

Een oproep tot actieve ontkenning van onrecht en oorlogsvoorbereiding

De noodzaak van een agressieve houding

Uitgewerkt actieprogramma

Opportunisme in relatie tot geweld

Voorbereiding en organisatie

De eis van agressiviteit

Albert de Jongs standpunt

De eisen zoals voorgesteld door Albert de Jong

Kritiek op traditionele pacifistische opvattingen

Kritiek op de reacties van traditionele pacifisten

De noodzaak van agressief optreden in vredestijd

Het ‘onmogelijke’ in de politieke wetenschap

Definitie van ‘het onmogelijke’

De rol van ‘het onmogelijke’ in politieke wetenschap

Voorwaarden voor radicaal-pacifisme als ‘het onmogelijke

‘Zware voorwaarden voor radicaal-pacifisme

Waarom radicaal-pacifisten hun ideaal letterlijk moeten naleven

Ervaringshandelen in de politiek

Het belang van ervaringshandelen in politiek

Gevaren van vasthouden aan verouderde ervaringen

Absoluut geweld en de gevolgen

Het absolutisme van volstrekte geweldloosheid

Gevolgen van totaal geweld en de gevaren van atoom-oorlog

verhouding tussen bewapening en vrede

Blindheid voor het geweld in de hedendaagse politiek

Hedendaagse blindheid voor het geweld

Vergelijking met de historische blindheid tegenover pauperisme

De rol van de Strategic Air Command (S.A.C.)

taak van S.A.C. in geval van Russische agressie

Systematische vernietiging van industriële capaciteit

De huidige situatie en de relevantie van S.A.C.

Traditioneel denken en blinde vlekken

Verandering in Politiek Denken:

Passage uit dagblad over Boedapest en traditioneel denken
Belemmeringen voor gewenste verandering in politiek denken
Wetenschappelijke onjuistheid van veronderstellingen over militair geweld

Risico’s en Machteloosheid:

Risico van ongewilde oorlog door verstoring status quo
Politieke houding ten aanzien van opstanden in Oost-Duitsland
Machteloosheid als reden voor acceptatie van tegenpartij

Atoombewapening en Pacifisme:

Kritiek op pacifisme en acceptatie van atoombewapening
Rol van waterstofbom in versterking pacifistische kritiek
Absoluut tegen atoomgeweld pacifisme als politiek sterker alternatief

Bezetenheid en Actief Pacifisme:

Bezetenheid als rationele reactie op dreiging van totale vernietiging
Irrationaliteit van passiviteit tegenover dreiging
Actief pacifisme als enig actief antwoord op vernietigingsoorlog

Mogelijkheden en Onmogelijkheden:

Erkenning van mogelijkheden tot aanpassing en verandering
Beperking van mogelijkheden binnen bestaande politieke realiteit
Vergelijking met de ontwikkeling rond pauperisme in de negentiende eeuw

Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.

Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.