Een mondiale golf van radicale rechtse invloed
Sinds 2020 is in uiteenlopende delen van de wereld een forse opmars zichtbaar van extreemrechtse bewegingen, populistische leiders en supremacistische groeperingen. Waar deze bewegingen lang als marginale splintergroepen golden, hebben ze inmiddels een stevige voet in de politieke mainstreamp gekregen.
In de Verenigde Staten, Europa, Latijns-Amerika en Azië winnen radicaal-rechtse partijen aan invloed – soms via verkiezingen, soms via straatprotest of online campagnes – en zetten zij liberale democratische waarden onder druk.
Hun boodschap is vaak herkenbaar vergelijkbaar: anti-immigratie, fel nationalisme, afkeer van globalisering en een “anti-woke” kruistocht tegen progressieve verworvenheden. Ze presenteren zich als verdedigers van vrijheid van meningsuiting, traditie en orde, maar gaan in de praktijk geregeld gepaard met online en offline haatspraak, desinformatie en het ondermijnen van mensenrechten en democratische instituties.
Ondertussen bieden mondiale ontwikkelingen vruchtbare bodem. Economische onzekerheid, crisis na crisis (van pandemie tot oorlog) en aanhoudende migratiestromen wakkeren gevoelens van angst en onvrede aan.
Extreemrechts kanaliseert die gevoelens met simpele vijandbeelden en beloftes van controle en bescherming. In dit artikel duiken we in de recente ontwikkelingen per regio, de kernthema’s van deze bewegingen en de wijze waarop digitale media en maatschappelijke spanningen hun opkomst versterken.
Verenigde Staten: Van Trump tot de “Big Lie”
In de VS heeft de verkiezing van Donald Trump in 2016 de deur wijd geopend voor extreemrechts gedachtegoed in het hart van de macht. Hoewel Trump in november 2020 de presidentsverkiezingen verloor, weigerde hij de uitslag te erkennen en verspreidde hij de ongefundeerde “Big Lie” dat er fraude was gepleegd.
Deze desinformatiecampagne culmineerde op 6 januari 2021 in een ongekende aanval op de democratie: een woedende menigte van uiterst rechtse Trump-aanhangers – waaronder blanke supremacisten en complotdenkers – bestormde het Capitool in een poging de uitslag ongedaan te maken internationalaffairs.org.au.
Deze gewelddadige bestorming (door Trump nog vergoelijkt als “een dag van liefde”internationalaffairs.org.au) toonde hoe ver rechts-extremisten bereid waren te gaan om de democratische machtsoverdracht te saboteren.
De Capitol-bestorming was geen losstaand incident, maar het meest zichtbare hoogtepunt van een trend. Binnenlands extremisme in de VS komt sinds 2015 steeds vaker uit extreemrechtse hoek. Volgens een analyse van het CSIS waren in 2019 twee derde van alle terroristische aanslagen en complotten in de VS het werk van rechtsextremisten – en begin 2020 liep dit zelfs op tot ruim 90% csis.org.
Het gevaar komt van een bont gezelschap: milities en anti-overheidsgroepen (zoals de Oath Keepers en Boogaloo-beweging), neonazi’s en alt-right-activisten, gewapende vigilantes aan de grens, maar ook online complotdenkers zoals de volgelingen van QAnon.
Tijdens de coronapandemie kregen deze groepen extra voeding; ze haakten aan bij protesten tegen lockdowns en mondkapjes en overspoelden socialmediaplatforms met desinformatie en opruiing csis.org. In mei en juni 2020, toen massale Black Lives Matter-demonstraties plaatsvonden, zagen inlichtingendiensten hoe extreemrechts online opriep tot geweld en probeerde chaos te stoken tijdens de protesten csis.org.
Tegelijk heeft de retoriek van Trump en zijn media-aanhangers extreemrechts gedachtegoed genormaliseerd. Racistische complottheorieën zoals de “Great Replacement” (die stelt dat een elite bewust de witte bevolking wil vervangen door immigranten) zijn gemeengoed geworden in rechtse mediakanalen.
Uitingen van haatspraak richting minderheden – van antisemitische memes tot openlijke vreemdelingenhaat – vinden gretig aftrek op forums en in Telegram-groepen. Mainstream Republikeinse politici nemen elementen van deze retoriek over of kijken er in elk geval niet van weg.
Lokale overheden in conservatieve staten proberen onder invloed van deze cultuurstrijd progressieve initiatieven terug te draaien – zo zijn er golfbewegingen van wetten tegen het bespreken van racisme in het onderwijs (verboden op zogenaamd “woke” lesmateriaal) en anti-LHBTQ-wetgeving, vaak gelegitimeerd met de roep om traditionele waarden en “vrijheid van meningsuiting”.
Ironisch genoeg wordt die vrijheid van meningsuiting selectief geclaimd: extreemrechts personages klagen luid dat ze “gecensureerd” worden door sociale media of de “linkse elite”, maar juichen tegelijk toe dat kritische journalisten en politieke tegenstanders het zwijgen wordt opgelegd.
Zo deed Trump herhaaldelijk oproepen om persvrijheid in te perken en “lasterwetten te versoepelen” om kritische media aan te pakken, terwijl hij extremistische eigen volgelingen steunde. Ook op staatsniveau in de VS proberen rechtse politici de regels te veranderen om demonstraties te bemoeilijken en stemrechten van bepaalde groepen te beperkenbrennancenter.org. De Amerikaanse democratie is hierdoor aantoonbaar onder druk komen te staan.
Een voorbeeld is de aanhoudende ondermijning van het vertrouwen in verkiezingen: zelfs na de inauguratie van president Biden in 2021 blijven miljoenen Amerikanen geloven dat de verkiezingen “gestolen” zijn, een mythe die door extreemrechtse mediakanalen en politieke figuren wordt gevoed brennancenter.org.
Dit ondergraaft het fundament van het democratisch proces en leidt tot gevaarlijke situaties, van gewapende intimidatie bij stembureaus tot doodsbedreigingen aan verkiezingsfunctionarissen. De FBI en Department of Homeland Security waarschuwen sinds 2020 openlijk dat geweld door blanke supremacisten en andere extreemrechtse terroristen de belangrijkste binnenlandse dreiging vormt csis.org.
Tragische incidenten bevestigen dit: er waren racistische aanslagen zoals in El Paso (2019), Buffalo (2022) en Jacksonville (2023) waarbij schutters uit extreemrechtse motieven minderheden vermoordden. In al deze gevallen kwam de dader voort uit online haatgemeenschappen en complotdenken.
Europa: Van marge naar machtspositie
Een aanhanger van de Nederlandse populistisch-rechtse politicus Geert Wilders toont een pamflet met de leus “Maak Nederland Weer van Ons” – een anti-immigratie en nationalistische slogan die duidelijk maakt hoe extreemrechts de eigen groep boven anderen stelt. (Foto: John Thys/AFP)
Ook in Europa is het politieke landschap sinds 2020 opvallend naar rechts opgeschoven. Waar radicaal-rechtse partijen een paar decennia geleden nog paria’s waren, zijn ze nu in diverse landen aan de macht of wegen ze minstens zwaar op het beleid.
In zeven Europese landen maken partijen met extreemrechtse wortels inmiddels deel uit van de regering theguardian.com. Denk aan Italië, waar Giorgia Meloni in 2022 de eerste naoorlogse extreemrechtse premier werd; aan Zweden en Finland, waar radicaal-rechtse partijen recent toetraden tot of gedoogsteun geven aan coalities; en aan landen als Polen en Hongarije, waar rechts-populistische regeringen al langer regeren en steeds autoritairder opereren.
Zelfs in landen met een sterke antifascistische traditie, zoals Duitsland, is extreemrechts bezig aan een opmars: de Alternative für Deutschland (AfD) steeg tussen 2022 en 2023 in peilingen van ongeveer 10% naar rond de 20%, en brak in 2023 voor het eerst door de electorale “brandmuur” door lokaal een districtsbestuur te winnen vox.com theguardian.com.
In Frankrijk haalde Marine Le Pen in 2022 bijna 42% van de stemmen in de presidentsverkiezingen – de hoogste score ooit voor extreemrechts – en vormt haar Rassemblement National nu de grootste oppositiepartij theguardian.com. Overal verschuift de norm: wat ooit politiek onaanvaardbaar was, is genormaliseerd geraakt.
Die Europese extreemrechtse partijen verschillen per land, maar ze delen opvallende basispunten. Immigratie en asiel vormen al jaren hun kernissue: ze beloven “strenge grensbewaking”, minder vluchtelingen en harde uitzettingen.
Al sinds de migratiecrisis van 2015 wakkeren ze angst voor vluchtelingen aan – destijds profiteerde bijvoorbeeld de AfD in Duitsland enorm van de onvrede over Angela Merkels open-deurbeleid voor Syrische oorlogsvluchtelingenvox.com.
Zulke retoriek heeft stand gehouden en laait opnieuw op bij elk nieuw migratie-incident, zoals de toegenomen aankomsten van bootvluchtelingen in Italië en Griekenland of de opvangcrisis elders. Naast vreemdelingenhaat is ook islamofobie een bindmiddel: partijen als het Franse RN, de PVV van Geert Wilders in Nederland en het Vlaams Belang in België portretteren de islam steevast als onverenigbaar met “onze” cultuur.
In Oost-Europa komt daar dikwijls nog virulent antisemitisme en anti-Roma-racisme bij. Verder waren Europese rechts-populisten traditioneel fel gekant tegen de Europese Unie en het ‘globalistische’ project – denk aan Brexit in het Verenigd Koninkrijk, gedreven door nationalistische sentimenten.
Nieuw is echter dat deze bewegingen hun thema’s verbreed hebben. Hun culture wars beslaan inmiddels ook anti-woke discours en verzet tegen progressieve sociale veranderingen theguardian.com. Zo voeren ze strijd tegen feminisme en LHBTQ-rechten – dit wordt vaak verpakt als verzet tegen “genderideologie” of het beschermen van de klassieke familie.
In Polen bijvoorbeeld introduceerde de regerende PiS-partij zogeheten “LHBT-vrije zones”, en in Hongarije verbood premier Viktor Orbán publieke uitingen rond homoseksualiteit en transgender-zijn onder het mom kinderen te beschermen.
Ook klimaatbeleid is een nieuw front: radicaal-rechtse en populistische partijen beklagen zich over de “oneerlijke offers” die klimaatactie van gewone burgers zou vragen theguardian.com. Ze spreken boeren, vissers en automobilisten aan die zich benadeeld voelen door milieuregels – zie de opkomst van de BoerBurgerBeweging (BBB) in Nederland, die weliswaar niet radicaal-rechts in klassieke zin is maar uit dezelfde anti-elite en anti-groen onderstroom put theguardian.com.
Populistisch-rechtse partijen profileren zich verder als verdedigers van de vrijheid van meningsuiting, waarmee ze zich keren tegen vermeende linkse “censuur” en “politieke correctheid”. Dit anti-woke offensief vindt weerklank in heel Europa: van Polen tot Portugal zien we verzet tegen zaken als seksueel voorlichtingsonderwijs, black lives matter en multicultureel beleid, onder het vaandel dat het “de gewone meerderheid” zou benadelen euideas.eui.eu.
Daarbij presenteren deze bewegingen zichzelf opvallend genoeg als kampioenen van de Verlichting en universele waarden, terwijl ze in feite liberalisme ondermijnen door minderheidsrechten als “elitair” weg te zetten.
Wat verklaart deze gestage march richting mainstream? Deskundigen wijzen op een wisselwerking tussen de extreemrechtse partijen en de gevestigde (centrum)rechtse partijen theguardian.com. In veel landen is de klassieke centrumrechts opgeschoven richting het discours van de populisten: ze nemen harde anti-immigratieplanken over en echoën nationalistisch sentiment om kiezers niet kwijt te raken theguardian.com.
Tegelijkertijd proberen slimme extreemrechtse leiders hun imago te modereren om salonfähig te worden: ze laten (al dan niet tijdelijk) scherpe randjes varen, spreken gematigder toon of focussen op bredere thema’s als koopkracht.
Eenmaal in de kamer of regering tonen ze zich vervolgens minder rabiaat dan gevreesd – althans in presentatie – waardoor de angst ervoor afneemt onder het publiek. Deze normalisering legitimeert hun aanwezigheid en ideeën verder.
Zo heeft Giorgia Meloni in Italië zich na haar verkiezing verzekerd van EU-geld en bondgenootschappen door op buitenlands en economisch vlak gematigd te opereren, terwijl ze stilletjes een culturele agenda uitvoert op thuisfront (bijvoorbeeld anti-migrantenmaatregelen en anti-LHBTQ uitspraken van haar ministers) theguardian.com.
In Frankrijk is Marine Le Pen begonnen haar partij van historisch antisemitisme en open racisme te ontdoen, om louter als “patriottisch” over te komen; dat werpt vruchten af, want peilingen tonen dat zij vandaag een hypothetische presidentsverkiezing zou kunnen winnen theguardian.com.
Cruciaal voor het succes is ook dat extreemrechts inspeelt op de gemoedstoestand van veel kiezers na een reeks crises. Europa heeft achtereenvolgens de eurocrisis, de vluchtelingencrisis, de pandemie en de energie- en inflatieschok door de oorlog in Oekraïne te verstouwen gekregen.
Deze “polycrisis” heeft een breed onbehagen gecreëerd: kosten voor levensonderhoud zijn gestegen, de samenleving verandert razendsnel en wantrouwen richting de politiekelite is toegenomen theguardian.com.
Extreemrechtse populisten beloven orde en duidelijkheid in chaotische tijden. Ze stellen dat zij echt luisteren naar het volk waar de liberale elite faalt. Catherine Fieschi, een expert op dit gebied, stelt dat we in een “tijdperk van controle” leven: mensen hunkeren naar gevoel van veiligheid en voorspelbaarheid, en de radicaal-rechtse partijen beloven dat te leveren – zij het vaak door autoritaire maatregelen theguardian.com.
Deze belofte van orde, hoe illusoir ook, is soms aantrekkelijker dan de beschermingsverhalen van links. In een versnipperd politiek landschap, met verkiezingen die vaak nipt uitvallen, worden populisten zo regelmatig koningmakers die een grote partij nodig heeft om te regeren theguardian.com.
Dit zagen we onlangs bijvoorbeeld in Zweden en Finland, en het dreigde in 2023 te gebeuren in Spanjetheguardian.com. Het resultaat is dat ze invloed krijgen op beleid zonder eens per se de premier te leveren: denk aan strengere asielregels die door traditionele partijen overgenomen worden om aan de radicaal-rechtse eisen tegemoet te komentheguardian.com.
Er is echter ook een duistere keerzijde. In Hongarije en Polen – landen die al eerder onder rechts-populistisch bestuur kwamen – zien we hoe eenmaal stevig in het zadel, zulke regeringen onafhankelijke instituties slopen. Viktor Orbán in Hongarije heeft sinds 2010 systematisch rechters, media en academische instellingen onder controle gebracht, en de grondwet herschreven om een “illiberale staat” te vestigenvox.comvox.com. Hongarije is door het Europees Parlement zelfs geen volwaardige democratie meer genoemd maar een “electorale autocratie”vox.com.
In Polen volgde de PiS een vergelijkbaar pad: partijdige benoemingen bij staatsmedia, ondermijning van het constitutionele hof en tuchtprocedures om lastige rechters te intimideren vox.com. Deze regeringen claimen te handelen namens “het echte volk” en wijzen checks and balances af als elitair of buitenlands.
Ze brengen tevens vaak ultra-conservatieve waarden in beleid: zo zijn abortuswetten aangescherpt (Polen voerde in 2020 vrijwel een totaalverbod in, wat gigantische straatprotesten uitlokte vox.com) en worden LHBTQ-minderheden openlijk gestigmatiseerd als bedreiging voor de natie vox.com.
Hierdoor verschrompelt de ruimte voor andersdenkenden en minderheden in rap tempo. Toch blijven Orbán en de PiS populair bij een aanzienlijk deel van de bevolking, mede dankzij etnisch-nationalistische propaganda en economisch cliëntelisme (voordelen voor gezinnen, eigen achterban bevoordelen)vox.com.
Hun voorbeeld heeft navolging bij extreemrechts elders: ze tonen aan hoe met een democratisch mandaat de democratie van binnenuit valt te ontmantelen.
De Europese Unie ziet zich hierdoor gesteld voor een ernstige interne uitdaging: lidstaten die hun rechtsstatelijkheid afbouwen. Hoewel er mechanismen zijn om druk uit te oefenen (zoals het onthouden van EU-fondsen aan Polen en Hongarije), blijft de aantrekkingskracht van het model-Orbán groot bij extreemrechts.
Figuren als Marine Le Pen en Geert Wilders spreken hun bewondering uit voor Orbán’s beleid, en ook Amerikaanse rechts-radicale denkers (Steve Bannon, Tucker Carlson e.a.) verheerlijken hem als “beschermer van christendom en westerse identiteit”vox.comvox.com. Op die manier ontstaan heuse transnationale allianties van extreemrechts, waarbij ideeën en strategieën de grenzen over steken.
Ook in Latijns-Amerika – historisch het continent van militaire dictaturen en later linkse “Pink Tide” regeringen – is sinds 2020 sprake van een rechtse tegenbeweging.
Populistische sterke mannen met extreemrechtse inslag winnen er terrein, gedreven door onvrede over criminaliteit, corruptie en economische stagnatie. Het meest spraakmakende voorbeeld was ongetwijfeld Jair Bolsonaro, die van 2019 tot 2022 president van Brazilië was. Bolsonaro profileerde zich schaamteloos met far-right opvattingen: hij noemde zich trots “homohater”, zei dat Brazilië een christelijke natie moest blijven en verheerlijkte de militaire dictatuur van 1964-1985 (zijn enige kritiek was dat die “te weinig mensen had gedood” in plaats van gemarteld)dissentmagazine.orgdissentmagazine.org.
Onder zijn bewind kelderde het respect voor mensenrechten: politieke tegenstanders en linkse activisten werden uitgescholden als “communistisch uitschot” dat hij zou “verbannen”dissentmagazine.org, er was een enorme toename van ontbossing en geweld tegen inheemse gemeenschappen in de Amazone, en politiemachten kregen feitelijk vrijbrief om hard op te treden in sloppenwijken. Toen in 2020 de COVID-19 pandemie toesloeg, weigerde Bolsonaro lockdownmaatregelen en zaaide hij twijfel over vaccins – een anti-wetenschappelijke populistische lijn die duizenden levens kostte.
Uiteindelijk verloor Bolsonaro nipt de verkiezingen van oktober 2022 van de linkse uitdager Lula da Silva. Maar vergelijkbaar met Trump erkende hij die nederlaag niet: maandenlang werden ongefundeerde verkiezingsfraude-theorieën rondgepompt via sociale media en politieke rally’s. Dit culmineerde op 8 januari 2023 in een schokkende gebeurtenis: radicale Bolsonaro-aanhangers bestormden het Congres, het Hooggerechtshof en het presidentieel paleis in Brasília (slechts een week na Lula’s inauguratie)internationalaffairs.org.auinternationalaffairs.org.au. Deze bestorming, duidelijk gemodelleerd naar het voorbeeld van 6 januari in Washington, liet zien hoe diep het wantrouwen jegens de democratie was gezaaid binnen Bolsonaro’s achterban. Hoewel de opstand werd neergeslagen en de democratie standhield, blijft “Bolsonarismo” als beweging springlevend in Brazilië – met steun van ongeveer 1 op 3 kiezers, sterke invloed in het parlement en nauwe banden met politie en leger.
Brazilië is geen alleenstaand geval. In meerdere Latijns-Amerikaanse landen duiken nieuwe radicaal-rechtse figuren op. In Argentinië bijvoorbeeld stormde de economisch ultraliberale en sociaal-conservatieve Javier Milei als een wervelwind naar voren. Milei, een excentrieke libertariër die zichzelf “anarchokapitalist” noemt, brak in 2023 door als presidentskandidaat met beloftes om “de kast leeg te vegen” in Buenos Aires. Zijn boodschap: totale vrijemarkthervormingen (inclusief het afschaffen van de centrale bank en invoering van de dollar) en een verwerping van “socialistisch corrupt establishment”. Daarbij schuwt hij grove provocaties niet – zo suggereerde hij eens dat het verkopen van kinderen door arme ouders “een marktoplossing” zou kunnen zijn, en beledigde hij buitenlandse leiders (Spanje’s premier noemde hij “een corrupte wijf”) wat tot diplomatieke relletjes leiddeinternationalaffairs.org.auinternationalaffairs.org.au. Milei kanaliseert de frustratie van Argentijnen over decennia van economische crisis en de macht van traditionele partijen. Zijn opkomst past in een rechtse golf die eind 2023 door de regio gaat: in plaats van een herleving van linkse “Pink Tide” regeringen, lijken kiezers genoeg te hebben van linkse beloftes en rechtsomkeert te maken naar harde, law-and-order typesamericasquarterly.org. In meerdere landen won de oppositie of het conservatieve kamp recent verkiezingen (zoals lokale races in Brazilië en Chili in 2022 waarin rechts succes boekteamericasquarterly.org).
De aanhang van deze nieuwe extreemrechtse leiders put vaak uit vergelijkbare bronnen: religieus conservatisme, anticommunisme en de roep om harde veiligheid. Latijns-Amerika is overwegend katholiek (en in toenemende mate evangelicaal), en rechts-populisten profileren zich graag als verdedigers van christelijke waarden tegen een verderfelijke, seculiere en “moreel verdorven” linkse cultuur. Bolsonaro’s motto was bijvoorbeeld “Brasil acima de tudo, Deus acima de todos” (“Brazilië boven alles, God boven iedereen”). In zijn regeringscoalitie zaten veel evangelische predikers, en hij haalde uit naar “genderideologie” en liberalisering van abortus of drugs. Een ander kenmerk is nostalgie naar de tijd van de Koude Oorlog: extreemrechts in Latijns-Amerika wekt het spookbeeld van een communistische dreiging weer tot leven om angst aan te jagen. Zo sloot de Venezolaanse immigratiecrisis (miljoenen Venezolanen vluchtten hun door een linkse dictatuur verwoeste land uit) naadloos aan bij het verhaal dat “socialisme overal chaos brengt”. In landen als Chili en Colombia schilderden rechts-populisten hun linkse rivalen af als “marxisten” die het land in een nieuw Cuba zouden veranderen. Deze anti-communistische retoriek wordt ook gevoed door internationale netwerken: de Spaanse extreemrechtse partij Vox heeft in 2020 een “Foro Madrid” opgericht, een alliantie om linkse regeringen in de Hispanophone wereld tegen te werken onder het motto de “vooruitgang van het communisme” te stoppenwsws.orgintellinews.com. Verschillende Latijns-Amerikaanse conservatieve politici, waaronder Bolsonaro’s zoon Eduardo, sloten zich hierbij aan. Dit illustreert hoe de extreemrechtse bewegingen in Europa en Latijns-Amerika elkaar beïnvloeden en steunen.
Naast geloof en anticommunisme speelt veiligheid een grote rol in Latijns-Amerika’s rechtse discours. Veel landen daar kampen met torenhoge misdaadcijfers – bendes, drugskartels en geweld – en burgers leven in angst. Rechts-populisten beloven met ijzeren vuist orde te scheppen: meer politie, strengere straffen, desnoods het leger de straat op. De linkse aanpak, die vaak sociale oorzaken van criminaliteit wil aanpakken, wordt weggezet als soft en ineffectief. Een extreem voorbeeld is Nayib Bukele, de jonge president van El Salvador. Hoewel geen klassieke ideoloog (hij noemt zichzelf niet links of rechts), hanteert hij een ultrarepressieve benadering: tienduizenden vermoedelijke bendeleden zijn zonder proces opgesloten in megagevangenissen. Bukele oogst internationale kritiek vanwege mensenrechtenschendingen, maar in eigen land en de regio is hij enorm populair – velen zien hem als een succesvolle crime fighteramericasquarterly.orgamericasquarterly.org. Zijn stijl – autoritair optreden, minachting voor rechtsstatelijke niceties, media-savy populisme – vertoont parallellen met de nieuwe extreemrechtse leiders. Het signaal is: mensen zijn bereid burgerrechten in te leveren in ruil voor veiligheid en stabiliteit. Dit zet druk op democratische instituties, want populisten als Bukele ondermijnen parlementaire checks and balances als die hun beleid hinderen (Bukele stuurde ooit zelfs militairen het parlement in als intimidatie).
Kortom, Latijns-Amerika’s extreemrechts is een cocktail van ouderwets autoritair conservatisme en moderne populistische technieken. Ze schuwen geen grove scheldretoriek tegen minderheden (in Bolivia noemde een rechts interim-minister in 2019 inheemse protesteerders “wilden en terroristen” en verkondigde dat “God terugkeerde in het paleis” toen de linkse indiaanse president Evo Morales was verdrevendissentmagazine.org). Ze hebben vaak banden met het leger of nostalgie naar militair gezag, gecombineerd met fanatiek religieus vertoon. Tegelijk gebruiken ze sociale media en politieke marketing slim om jongeren aan te spreken en zich als buitenstaanders tegen de traditionele elite te profileren. De democratieën in de regio, veelal jong en kwetsbaar, worden zo geconfronteerd met hun eigen populistische demagogen. Sommige landen – zoals Mexico onder López Obrador – blijven nog een linkse koers varen, maar zelfs daar is een sterke conservatieve onderstroom aanwezig. De komende jaren zal moeten blijken of de instituties sterk genoeg zijn om deze nieuwe rechtse machthebbers binnen democratische perken te houden, of dat Latijns-Amerika terugglijdt in een tijdperk van verkapte dictaturen gedragen door populaire steun.
Azië: Nationalistische meerderheidsdromen en harde hand
In Azië manifesteert extreemrechts zich op andere wijze, maar met vergelijkbare ondertonen van etnisch of religieus superioriteitsdenken en autoritair populisme. Het meest in het oog springende voorbeeld is India, ’s werelds grootste democratie, waar premier Narendra Modi en zijn hindoe-nationalistische BJP-partij sinds 2014 aan de macht zijn. Onder Modi is India geleidelijk afgegleden van een seculiere democratie naar een land waar hindoe-supremacistisch gedachtegoed steeds openlijker de toon zet. In 2020 degradeerde Freedom House India’s status van ‘vrij’ naar ‘gedeeltelijk vrij’ vanwege het aanhoudende geweld tegen moslims en de crackdown op kritische stemmenfreedomhouse.org. Modi’s regering heeft een patroon van discriminerend beleid jegens de grote islamitische minderheid gevolgd: zo werd eind 2019 een nieuwe burgerschapswet (CAA) aangenomen die religieuze minderheden uitsluit (protesten daartegen mondden in februari 2020 uit in dodelijke rellen waarbij meer dan 50 – vooral moslims – omkwamenfreedomhouse.orgfreedomhouse.org). Tegelijkertijd werd Jammu & Kasjmir, de enige deelstaat met een moslimmeerderheid, ontdaan van autonomie en zwaar gemilitariseerd; dissident geluid wordt er sindsdien hard bestraft. Over heel India zien we een toename van religieus gemotiveerd geweld door hindoe-extremistische groepen (soms “koeienbeschermers” genoemd, die moslims aanvallen wegens het slachten van koeien) zonder dat de autoriteiten effectief ingrijpen. Sterker nog, BJP-politici spreken aanvallers vaak vrij of wakkeren de vlam zelf aan met haatzaaiende retoriek.
Onder Modi’s bewind is ook de persvrijheid en het maatschappelijk middenveld onder druk komen te staan. Journalisten en activisten die misstanden aankaarten (zoals anti-moslimpogroms of corruptie) worden geregeld bedreigd, gearresteerd of monddood gemaakt met koloniale smaad- en seditionwettenfreedomhouse.orghrw.org. De regering gebruikte antiterreurwetgeving om vreedzame critici, studenten en mensenrechtenverdedigers vast te zetten; velen zitten zonder proces jarenlang in voorarrest. In 2021 kwam aan het licht dat honderden Indiase telefoons – vooral van journalisten en opposanten – waren gehackt met Israëlische Pegasus-spywarehrw.org. Online worden kritische stemmen (vooral vrouwen en minderheden) geïntimideerd door troll-legers die zichzelf profileren als nationalist en vaak BJP-gelieerd zijnhrw.orghrw.org. Haatspraak op het internet viert hoogtij: van complottheorieën (bijv. dat moslims opzettelijk hindoemeisjes zouden verleiden in een “liefdesjihad”) tot grove beledigingen. De overheid claimt vrijheid van meningsuiting te steunen, maar stelt in de praktijk Big Tech aansprakelijk om content te verwijderen die haar niet zint, terwijl opruiende Hindu-nationalistische uitlatingen zelden worden aangepakt. Deze dubbele standaard illustreert hoe populisten het vrije woord voor eigen gewin aanwenden: critici monddood, propaganda vrij baan. India’s democratische instituten – zoals onafhankelijke rechtbanken en kiescommissie – worden gaandeweg ook gepolitiseerd. Zo was er in 2023 een fel debat over het regeringsvoorstel om de benoeming van rechters meer onder politieke controle te brengen (iets waar het Hooggerechtshof zich tegen verzette). Ook werd oppositieleider Rahul Gandhi in 2023 via een dubieuze rechtszaak veroordeeld en uit het parlement gezet, wat een signaal was dat de BJP bereid is haar grootste rivaal uit te schakelen via de juridische route.
In andere Aziatische landen zien we eveneens varianten van majoritair etnonationalisme. In het overwegend boeddhistische Myanmar predikten extremistische monniken jarenlang haat tegen de islamitische Rohingya-minderheid, wat bijdroeg aan een publieke opinie die een genocidale campagne in 2017 mogelijk maakte. Via Facebook werden jarenlang laster en complotten verspreid dat de Rohingya “indringers” waren en een moslimovername voorbereiddenamnesty.org. Haatcomments riepen openlijk op tot uitroeiing (“schiet die honden, verwijder hun hele ras”)amnesty.org. Deze online echokamer van racisme, mede aangevuurd door het leger en boeddhistische ultra-nationalisten, heeft bijgedragen aan de latere massaverkrachtingen, moorden en verdrijving van de Rohingyaamnesty.orgamnesty.org. Zelfs Myanmars opperbevelhebber postte destijds op Facebook dat “er absoluut geen Rohingya-ras bestaat” in Myanmaramnesty.org. Dit illustreert op gruwelijke wijze hoe haatpropaganda en supremacistisch denken in Azië tot de ergste mensenrechtenschendingen leiden. Na de militaire staatsgreep van februari 2021, die een prille democratische fase bruut beëindigde, zette de junta dit pad voort: elk verzet wordt bloedig onderdrukt en nationalistische retoriek legitimeert het geweld.
Een ander voorbeeld is Sri Lanka, waar radicale boeddhistische monniken (zoals de Bodu Bala Sena) herhaaldelijk de meerderheid (Singalezen) hebben opgehitst tegen moslims en christenen, resulterend in rellen en pogroms. Ze presenteren Sri Lanka als een boeddhistisch-koninkrijk dat beschermd moet worden tegen “indringers” – een retoriek van religieuze superioriteit. Hoewel de Sri Lankaanse regeringen zich officieel distantiëren, wordt er weinig gedaan om deze hate speech te stoppen, waardoor minderheden zich onveilig voelen.
Zelfs in landen als China – officieel communistisch – zien we elementen van etnisch nationalisme en autoritaire onderdrukking die parallellen vertonen met extreemrechts denken. De Communistische Partij onder Xi Jinping voert een beleid van Han-chauvinisme: de Han-Chinese meerderheidscultuur wordt dominanter gemaakt ten koste van minderheden. In Xinjiang betekent dit de massale internering van Oeigoeren (overwegend moslim) in “heropvoedingskampen”, verplichte cultuurassimilatie en surveillancestaat – wat door internationale waarnemers als een vorm van culturele genocide wordt bestempeld. Hoewel China ideologisch niet tot “rechts-extremisme” wordt gerekend, is de retoriek vergelijkbaar: Beijing framet de Oeigoerse islamitische cultuur als een terroristische dreiging voor de eenheid van de natie, en rechtvaardigt zo systematische mensenrechtenschendingen als zijnde voor het hoger belang van orde en veiligheid.
Nog een interessante casus is Israël. Hoewel niet expliciet genoemd in de vraag, past het huidige Israëlische kabinet in het beeld van een verregaand rechtse regering met ondermijnende trekjes. Sinds eind 2022 regeert premier Netanyahu met een coalitie van ultra-nationalistische en ultra-orthodoxe partijen – de meest rechtse regering in Israëls geschiedenis. Meteen werd een omstreden hervorming van de rechterlijke macht ingezet om de macht van het Hooggerechtshof drastisch in te perken. Dit leidde tot de grootste protestgolven ooit in Israël: burgers vrezen dat de onafhankelijke rechtspraak – een pijler van de democratie – gesloopt wordt ten gunste van politiek cliëntelismealjazeera.com. De coalitie omvat figuren als Itamar Ben-Gvir, een minister die openlijk racistische opvattingen heeft over Arabieren en vroeger aan Kach (een verboden Joodse extremistische groep) gelieerd was. Hij en anderen promoten beleid dat Palestijnen en linkse Israëli’s als tweederangs behandelt. Deze ontwikkeling laat zien dat ook in het Midden-Oosten varianten van extreemrechts populisme, vermengd met religieus fanatisme, democratische instituties kunnen aanvallen.
In Zuid- en Zuidoost-Azië bestaan intussen ook autoritaire populisten die qua stijl overeenkomen met extreemrechts, al is hun ideologie soms eigen aan de context. De Filipijnen kenden van 2016 tot 2022 president Rodrigo Duterte, berucht om zijn rauwe uitspraken en bloedige anti-drugsoperaties waarbij duizenden vermoedelijke drugsgebruikers en kleine criminelen zonder proces werden gedood. Duterte schoffeerde mensenrechten (“mensenrechten? daar trek ik me niets van aan”) en verheerlijkte de oud-dictator Marcos. Zijn aanpak was populistisch-autoritar, al baseerde het zich minder op raciale superioriteit en meer op strafexpeditie tegen een misdaad“vijand”. Toch droeg het bij aan de erosie van de rechtsstaat: rechters en senator die hem bekritiseerden werden vervolgd, onafhankelijke media zoals nieuwswebsite Rappler en zijn oprichter Maria Ressa werden juridisch lastiggevallen. Dit soort leiders – ook wel penale populisten genoemd – creëren een sfeer waarin brute kracht boven wet en dialoog gaat. De huidige president Ferdinand Marcos Jr. (zoon van de gelijknamige dictator) zet dat voort in Filipijnen.
Samenvattend worstelt Azië op verschillende fronten met majoritair chauvinisme en autoritaire tendensen. Of het nu hindoe-nationalisme in India is, boeddhistisch extremisme in Myanmar, islamistisch rechts in delen van de Arabische wereld of de “sterke hand” van populisten als Duterte – allemaal stellen ze de eigen groep als superieur en onderdrukken anderen in naam van eenheid en orde. Ze misbruiken democratische legitimiteit (waar aanwezig) om vrijheden te beperken en schuwen het gebruik van geweld niet. Sociale media spelen hierbij een dubbelrol: enerzijds geven ze extremisten een platform om hun gif wijd te verspreiden (denk aan Facebook’s rol in Myanmar’s genocideamnesty.orgamnesty.org), anderzijds bieden ze onderdrukte groepen ook mogelijkheden om misstanden te documenteren en solidariteit te zoeken – zij het vaak tegen hoge risico’s.
Online haatspraak, desinformatie en de katalyserende rol van sociale media
Een rode draad in de mondiale opkomst van extreemrechts is het strategisch gebruik van digitale media. Sociale media platforms – Facebook, Twitter (nu X), YouTube, maar ook alternatieven als Telegram, Gab en Parler – hebben de afgelopen jaren gefungeerd als versnellers en multipliers van radicaal gedachtegoed. Waar ooit extremistische pamphleten in kleine kring circuleerden, kan een neonazi-meme of complottheorie vandaag viraal gaan en miljoenen mensen bereiken met een paar klikken. Dit heeft de disseminatie van haat en desinformatie enorm vergroot.
In veel gevallen weten extreemrechtse actoren handig in te spelen op algoritmes die verdeeldheid en verontwaardiging belonen. Boze, polariserende content genereert immers meer reacties en clicks – wat platforms meer advertentie-inkomsten oplevert. Zo ontdekte Amnesty International dat Facebooks algoritmes in Myanmar actief bijdroegen aan het “superverspreiden” van anti-Rohingya haatcontent in de aanloop naar de 2017-genocideamnesty.orgamnesty.org. Postings die opriepen tot geweld of die complotten verspreidden (zoals de valse stelling dat moslims zich massaal wapenden om boeddhisten uit te roeien) kregen disproportioneel bereik, omdat ze veel betrokkenheid uitlokten. Meta (Facebook) heeft hier onvoldoende tegen opgetreden en zo “gevaarlijke echo chambers van haat” laten ontstaan, concludeerde Amnestyamnesty.orgamnesty.org. Dit voorbeeld staat niet op zichzelf: in Ethiopië, in India en elders brachten Facebook en andere platforms soortgelijke dynamieken voort van online haat die overslaat naar offline geweldamnesty.orgamnesty.org.
In Westerse context zien we dat complotbewegingen als QAnon nooit zo groot hadden kunnen worden zonder internet. QAnon – begonnen in de VS als absurd verhaal over een satanisch pedofielennetwerk van elites – vond via Facebookgroepen en YouTube-kanalen een gigantisch publiek, ook buiten Amerika. Tijdens de COVID-19 pandemie werd QAnon zelfs geëxporteerd naar Europa, waar het meegelift heeft op antivax- en anti-lockdown sentimentenfrance24.com. In Duitsland doken QAnon-borden op bij anti-lockdown protesten; in Nederland gingen complotdenkers Kamerleden belagen; in Frankrijk vermengde QAnon zich met de gele hesjes-beweging. De pandemie fungeerde als een katalysator: onzekerheid en angst vormden een voedingsbodem waarin mensen eerder ontvankelijk waren voor eenvoudige zwart-witverklaringen en zondebokkenfrance24.com. Extreemrechts wist dit te kapitaliseren door COVID-maatregelen te framen als “dictatuur” en onderdeel van een groot herstart-complot (“Great Reset”). In de slipstream kregen antisemitische eeuwenoude complotten (“de Joden zitten erachter”) ook nieuw leven – volgens rapporten van o.a. het World Jewish Congress namen dergelijke samenzweringsmythen schrikbarend toe tijdens de pandemieworldjewishcongress.org.
Haatspraak online richt zich op allerlei doelwitten afhankelijk van de context: op migranten en vluchtelingen (bij elke verdrinking in de Middellandse Zee zwermen er racistische comments over “zelf schuld”); op vrouwen (misogynie is wijdverbreid in alt-right kringen, zie de ‘incel’-subcultuur die vrouwenhaat predikt en soms aanzet tot geweld); op LHBTQ-personen (via laster als zouden zij kinderen “indoctrineren” of “groomers” zijn – retoriek die tot bijvoorbeeld gewapende aanvallen op gay bars heeft geleid). De online ruimte heeft extremisten bovendien een middel gegeven om grensoverschrijdend te verbinden. Neo-nazi’s in de VS, Europa en Australië kunnen nu eenvoudig ideeën en instructies uitwisselen via encrypted chats. Het manifest van de Christchurch-moskeeën terrorist (2019, Nieuw-Zeeland) en dat van de Buffalo-supermarkt schutter (2022, VS) circuleren vrijelijk online en inspireren weer nieuwe daders. Via fora als 4chan en 8kun worden “memetic” strategieën besproken om haatboodschappen mainstream te krijgen, bijvoorbeeld door ironie en humor als vermomming te gebruiken (de zogenaamde “hate irony” strategie). Zo sijpelen extreemrechtse memes door tot in onschuldiger ogende internetgemeenschappen, vanwaaruit mensen langzaam geradicaliseerd kunnen raken (het zogenaamde verschuivings-venster richting extremere standpunten).
Sociale media zijn echter ook een slagveld geworden tussen extremisten en regulerende pogingen. In reactie op blatante haat en geweldoproepen zijn grote platforms onder publieke en politieke druk strenger gaan modereren sinds 2019-2020. Twitter, Facebook en YouTube verwijderden honderdduizenden accounts gelieerd aan terreur, QAnon of neonazisme. Prominente figuren als Donald Trump, Alex Jones en Milo Yiannopoulos werden geband op bepaalde platforms. Deze bans leidden op hun beurt tot de opkomst van “vrije spreek” alternatieven als Gab, Parler en het gebruik van Telegram, waar moderatie nihil is en extreemrechts zich vrij posteert. Zo ontstonden parallelle ecosystemen: terwijl op mainstream platforms sommige inhoud is geweerd, bloeit op alternatieve kanalen een ongefilterde stroom haat en samenzwering, vaak nog radicaler doordat ze enkel gelijkgestemden verzamelen (echo chambers). Veel leden van extreemrechtse communities pendelen trouwens tussen beide werelden: ze gebruiken coded language op Facebook/Twitter om net binnen de regels te blijven, maar in gesloten chatgroepen spreken ze zich explicieter uit.
Behalve voor propaganda wordt internet door extreemrechts ook ingezet voor organisatie en rekrutering. Demonstraties en zelfs geweldacties worden mede online gecoördineerd. De bestormers van Capitool in 2021 communiceerden op fora en Trumpist Facebookgroepen over hun plannenicct.nl. In Duitsland werd eind 2022 een gewapende groep opgepakt die een staatsgreep wou plegen – haar leden (waaronder AfD-politici en ex-militairen) hadden elkaar eveneens online gevonden, gedreven door QAnon-achtige fantasieën over een “diepe staat”.
Al met al heeft de digitale snelweg extremisme versneld, een fenomeen waar overheden nog hun greep op zoeken. Westerse landen hebben wetten aangenomen om platformbedrijven meer aansprakelijk te stellen voor hate content (bv. Duitsland’s NetzDG en de EU Digital Services Act). Toch is dit dweilen met de kraan open: voor elke account die gesloten wordt, duiken elders nieuwe op. Bovendien heeft extreemrechts slim de slachtofferrol omarmd: elke moderatie van hun haatspraak presenteren ze als censuur en bewijs van hun punt dat een “linkse elite” het vrije woord onderdrukt. Dit resoneert bij veel gewone internetgebruikers die misschien niet extreemrechts zijn, maar wel de hypocrisie aankaarten dat sommige uitingen wel en andere niet mogen. Zoals onderzoek aangeeft, is dit framen van zichzelf als martelaren voor de vrije meningsuiting een bewuste strategie van populisten om bredere steun te vergareneuideas.eui.eueuideas.eui.eu. Ze roepen dat politieke correctheid te ver is doorgeschoten en beloven “weer te zeggen waar het op staat” namens het gewone volk.
Democratie onder vuur en een verdeelde toekomst
Wat betekent deze mondiale opmars van extreemrechts voor de mensenrechten en democratie? De voorbeelden uit verschillende regio’s tonen een eensluidend patroon. Overal waar radicaal-rechtse populisten aanzienlijke macht verwerven, komen minderheidsgroepen onder druk te staan: migranten, religieuze minderheden, etnische groepen, LHBTQ-personen, kritische intellectuelen en journalisten – zij zijn de eerste doelwitten. Haatspraak tegen hen verschuift het Overton-venster: beledigingen en ontmenselijking worden salonfähig, wat een toename van fysiek geweld teweegbrengt, variërend van haatmisdrijven door individuen tot repressie door de staat.
Daarnaast is er steevast een ondermijning van rechtsstatelijke waarborgen: rechters, onafhankelijke media, kiescommissies, anticorruptiewaakhonden – alle instituties die machtsmisbruik kunnen inperken, worden verdacht gemaakt (“partijdig”, “elitair”, “vijanden van het volk”) en vaak systematisch verzwakt of opgevuld met loyalisten. Dit gebeurt subtiel via wetten of bruut via intimidatie. Het resultaat is een glijdende schaal richting autoritair bestuur. Zoals een analist stelde over de situatie in Europa: het grootste gevaar ontstaat wanneer één extreemrechtse partij een grondwettelijke meerderheid behaalt – in Hongarije is dat al werkelijkheid en daar is de democratie in feite uitgeholdvox.com. Ook elders, van Azië tot Amerika, balanceren democratieën “op het dunne koord”, zoals de terugblik op de VS na de Capitoolbestorming het omschrijftlawyerscommittee.org.
De narratieven die extreemrechts gebruikt – over identiteit, veiligheid en soevereiniteit – raken een zenuw in samenlevingen die door globalisering, migratie en technologische verandering in hoog tempo veranderen. Veel burgers ervaren verlies aan zekerheid en houvast. Populistische extreemrechtse leiders spelen hierop in met nostalgie (“vroeger was ons land groot en homogeen”), vijandbeelden (de schuld geven aan “de ander”, of dat nu migranten, moslims, globalisten of ‘woke’ studenten zijn) en eenvoudige oplossingen (“sluit de grenzen, hard straffen, maak ons weer de baas”). Dit levert op korte termijn electoraal succes op, maar het samenlevingsweefsel raakt verder gepolariseerd en beschadigd. Minderheden voelen zich uitgesloten, tegenstellingen nemen toe, het compromis – toch de kern van democratie – wordt moeilijker in verbeten wij/zij-verhoudingen.
Toch zijn er ook tegentendensen en veerkrachtige krachten. In veel gevallen stuiten radicale plannen op massaal burgerprotest (denk aan de honderdduizenden Israëli’s die wekelijks de straat op gaan om hun democratie te verdedigenaljazeera.com). In democratieën als de VS en Brazilië grepen de instituties uiteindelijk nog net op tijd in om een machtsgreep te voorkomen – al was het nipt. Ook electorale slingerbewegingen blijven bestaan: zelfs al is er recent een ruk naar rechts, in Latijns-Amerika zijn kort ervoor nog linkse regeringen verkozen (Mexico, Colombia, Chili) wat laat zien dat de strijd om harten en hoofden niet beslecht is.
Internationaal staat er veel op het spel. Een wereld waarin meer landen afglijden naar nationalistisch autoritarisme zal minder goed in staat zijn om globale uitdagingen gezamenlijk aan te pakken, of het nu klimaatverandering is of mensenrechtencrisissen. Sterker nog, desinformatiecampagnes – vaak door autoritaire staten gesteund – kunnen deze internationale samenwerking doelbewust saboteren.
Het is duidelijk dat de wereldwijde invloed van extreemrechts sinds 2020 niet te ontkennen valt. Voor een breed journalistiek publiek is het zaak waakzaam te zijn voor de patronen die zich aftekenen: de normalisatie van haatdragende taal, het stap voor stap uithollen van de democratische spelregels, en het misbruik van legitieme zorgen van burgers om hen op een antidemocratisch pad mee te voeren. De geschiedenis leert dat het niet van de ene op de andere dag gaat, maar sluipenderwijs – verkiezing na verkiezing, crisis na crisis. Precies daarom is diepgravende analyse en het blijvend belichten van deze ontwikkelingen essentieel.
De uitdaging voor gematigde krachten wereldwijd is om te luisteren naar de onderliggende onvrede die extreemrechts aanboort (over identiteit, economische ongelijkheid, veiligheid) zonder de valkuil van de vreemdelingenhaat en autoritaire oplossingen in te lopen. Democratie heeft het vermogen tot zelfcorrectie, maar dan moeten burgers goed geïnformeerd blijven en instituties sterk. In een tijd van TikTok en Twitter-soundbites is de nuance vaak het eerste slachtoffer – en laat dat nu net de ruimte zijn waar populisten in gedijen. Het verhaal van de opkomst van extreemrechts sinds 2020 is dan ook geen geïsoleerd fenomeen, maar een spiegel voor de algehele gezondheid van onze samenlevingen en de weerbaarheid van de democratische principes die we als vanzelfsprekend beschouwden.
In de komende jaren zal moeten blijken of deze mondiale golf aanhoudt of gekeerd kan worden. Voorlopig is duidelijk dat de geest uit de fles is: extreemrechts is een wereldwijd netwerk geworden dat elkaar inspireert en versterkt, van Washington tot Warschau, van Brasilia tot New Delhi. Het is aan de rest van de wereld om evenzeer wereldwijd solidair en standvastig te zijn in de verdediging van een open, vrije en gelijke samenleving – waarden die onder dit nieuwe rechtse revanchisme onder vuur liggen.
Bronnen:
internationalaffairs.org.aucsis.orgcsis.orgtheguardian.comtheguardian.comtheguardian.comeuideas.eui.euhrw.orgfreedomhouse.orgamnesty.orgaljazeera.com (zie inline citaties)
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders precies de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
Liefs Annemie