Betogers in Brussel roepen op tot actie tegen de aanvallen op Gaza (23 juni 2025). België kreeg de voorbije twee jaren te maken met groeiende protesten en politieke druk om sterker op te treden tegen het bloedvergieten in Gaza. Sinds het conflict tussen Hamas en Israël op 7 oktober 2023 escaleerde, zijn tienduizenden Palestijnse burgers gedood door de zware Israëlische bombardementen in de Gazastrook theguardian.comamnesty.org.
Mensenrechtenorganisaties, waaronder Amnesty International, stellen dat Israël deze militaire campagne voert met de intentie om de Palestijnen in Gaza te vernietigen – met andere woorden, ze beschuldigen Israël van genocide op de Palestijnse bevolking in Gaza amnesty.org. Dit plaatst België en andere Europese landen voor de vraag. Welke verantwoordelijkheid hebben zij om in te grijpen? Welke acties ondernemen ze? En wat schrijven internationale en nationale wetten voor in zo’n situatie?
In deze uitgebreide blog gaan we na hoe België reageert op wat veel waarnemers als een genocide in Gaza beschouwen. We bekijken welke maatregelen de Belgische federale regering heeft genomen. We onderzoeken wat de rol is van de Vlaamse regering en Belgische bedrijven. En we analyseren hoe dat zich verhoudt tot de acties van andere Europese landen. We bespreken de juridische verplichtingen. Wat moeten landen en bedrijven doen volgens het internationaal, Europees en Belgisch recht als ergens genocide dreigt? Wat moeten ze doen als genocide plaatsvindt? Ten slotte bespreken we wat er méér gedaan kan worden. Laten we beginnen met België zelf.
Reactie van België: van aarzeling naar sancties en erkenning
Aanvankelijk reageerde België op de Gaza-crisis met dezelfde worsteling die veel Europese landen kenden. De horrorscenario’s in Gaza – duizenden burgerslachtoffers, complete stadswijken in puin, miljoenen mensen op de vlucht – leidden tot bezorgde uitspraken door Belgische regeringsleden, maar concrete harde maatregelen bleven eerst uit. België riep, net als andere EU-landen, Israël op om het humanitair recht te respecteren. België drong aan op “humanitaire pauzes” om hulp toe te laten amnesty.org.
Premier Alexander De Croo en minister van Buitenlandse Zaken Hadja Lahbib (in 2023) toonden zich bezorgd over het lot van burgers, maar balanceerden dit met erkenning van Israëls recht op zelfverdediging. België was hierin geen uitzondering. Ook landen als Frankrijk en Duitsland namen in de eerste weken een voorzichtige houding aan. Zij wilden Israël niet meteen hard aanpakken.
Toch nam de druk op België al snel toe om een krachtiger stelling in te nemen.
Dat kwam van binnenuit – via publieke opinie en coalitiepartners – én van buitenaf, door ontwikkelingen in andere landen. Belgische steden zagen massale solidariteitsbetogingen. Vakbonden riepen personeel op om geen wapentransporten voor Israël te faciliteren, met het argument dat “als er een genocide aan de gang is in Palestina, we niet willen meewerken aan de bewapening ervan”reuters.com
Dat werknemersprotest maakte duidelijk dat velen vonden dat België niet passief mocht toekijken. In de regering zelf drongen sommige coalitiepartijen aan op een forsere reactie. Tot deze partijen behoren Vooruit, Les Engagés en CD&V. Tegelijkertijd waren andere partners terughoudender. Deze partners zijn N-VA en MR brusselstimes.com.
Deze interne verdeeldheid culmineerde uiteindelijk in een doorbraak. Eind 2024 en in 2025 verschoof België zijn positie aanzienlijk. Onder de nieuwe federale regering van premier Bart De Wever (N-VA) werd een compromis bereikt. Ondanks N-VA’s eerdere tegenkanting namen ze verregaande maatregelen tegen de schendingen in Palestina brusselstimes.com.
In september 2025 kondigde minister van Buitenlandse Zaken Maxime Prévot (Les Engagés) een historisch pakket aan stappen aan. België zou officieel de Staat Palestina erkennen tijdens de VN-Algemene Vergadering, en 12 “stevige” sancties tegen Israël invoeren theguardian.com
Prévot benadrukte dat België “geen keuze had” gezien de humanitaire tragedie in Gaza. Het land heeft de plicht om elke risico op genocide te voorkomen theguardian.com. Dit pakket was niet bedoeld “om het Israëlische volk te bestraffen.” Het is bedoeld om ervoor te zorgen dat hun regering het internationaal humanitair recht respecteert theguardian.com.
Wat hielden die Belgische maatregelen precies in?
Ten eerste de erkenning van Palestina als staat – een symbolische maar belangrijke zet, zij het onder voorwaarden. België eist dat alle Israëlische gijzelaars vrijkomen en dat Hamas wordt ontwapend en geen rol meer speelt in het Palestijns bestuur vooraleer de erkenning formeel wordt gemaakt brusselstimes.com theguardian.com.
Deze voorwaarden geven aan dat België zowel Israël als Hamas verantwoordelijk houdt. Erkenning van Palestina is géén “beloning” voor Hamas. Het is een stap om het vredesproces nieuw leven in te blazen zonder terrorisme te belonen brusselstimes.com theguardian.com.
Daarnaast omvat het pakket een reeks sancties en beperkingen gericht op Israël’s overheid en economie:
Opschorting van samenwerkingsakkoorden:
België steunt op EU-niveau een “volledige opschorting” van delen van het EU-Israël Associatieverdrag. Dit betreft met name handel. Ook onderzoek en technische samenwerking worden genoemd brusselstimes.com. Concreet zou Israël (tijdelijk) buitenspel gezet worden in programma’s als Horizon Europe. Voordelige samenwerkingsdeals, zoals het luchtvaartverdrag Open Skies, zouden bevroren wordenbrusselstimes.com. België riep de Europese Commissie ook op om te kijken naar het stopzetten van Israël’s samenwerking met de Europese Investeringsbank. Ze willen ook dat er gekeken wordt naar het einde van de samenwerking met Europol. Ze riepen ook op om beperkingen te overwegen op het Israëlisch gebruik van Europese havens en satellieten.
Importverbod op nederzettingsproducten:
België schaarde zich achter een Europees verbod. Dit verbod gaat over de invoer van producten en diensten uit illegale Israëlische nederzettingen brusselstimes.com. Sterker nog, België bereidt een nationaal importverbod via koninklijk besluit voor, om goederen uit bezet gebied te weren brusselstimes.com. Hiermee wil men uitvoering geven aan een advies van het Internationaal Gerechtshof (ICJ) van juli 2024. Het hof riep op om dergelijke handel stop te zetten brusselstimes.com.
Wapenembargo en luchtruimsluiting:
België besloot geen wapens meer te laten passeren over Belgisch grondgebied met bestemming Israël brusselstimes.com. Een bestaand (maar beperkt) wapenverbod uit 2009 wordt uitgebreid. Het wordt een volledig exportverbod op Belgische wapens of militaire goederen die door Israël gebruikt kunnen worden. Dit geldt dus niet enkel voor het Israëlische leger, maar überhaupt voor Israël brusselstimes.com. Ook transit van wapens via Belgische havens of luchthavens wordt verboden. Defensie kreeg ook de opdracht om niets meer aan te kopen bij Israëlische wapenbedrijven. Daarnaast moeten lopende contracten tegen het licht worden gehoudenbrusselstimes.com. Zolang de oorlog voortduurt, zal België bovendien geen militaire vluchten van Israël door zijn luchtruim toestaan brusselstimes.com.
Diplomatieke sancties:
België zal twee extreemrechtse Israëlische ministers en meerdere gewelddadige kolonisten persona non grata verklaren theguardian.com. Hoewel Prévot de namen niet noemde, is het duidelijk dat het om figuren als Itamar Ben-Gvir gaat. Hij is de minister van Nationale Veiligheid. Ook Bezalel Smotrich (minister van Financiën) wordt genoemd. Zij zijn notoire hardliners die opruiende uitspraken tegen Palestijnen dedentheguardian.com. Ook Hamas-leiders zullen persona non grata worden in België theguardian.com. Hiermee volgt België het voorbeeld van o.a. het VK, Canada, Australië, Nieuw-Zeeland en Noorwegen. Deze landen plaatsten Ben-Gvir en Smotrich eerder al op sanctielijsten vanwege hun ophitsing tot geweld theguardian.com.
Humanitaire hulp en VN-actie:
Tegelijk bleef België inzetten op hulpverlening. Het Belgisch leger had in maart 2024 reeds een hulpoperatie via de lucht uitgevoerd. Ze deden dit om voorraden in Gaza af te werpen brusselstimes.com. Dat succes wilde men herhalen en opschalen brusselstimes.com. Extra budget – €12,5 miljoen bovenop de al toegezegde €7 miljoen – is vrijgemaakt voor humanitaire noodhulp in Gaza brusselstimes.com. België pleit ook voor een door de VN gemandateerde interventie om veilige humanitaire corridors te garanderen brusselstimes.com. Verder engageert België zich voor de wederopbouw van Palestina na de oorlog. Dit doen ze via ontwikkelingssamenwerking. Het blijft actief bijdragen aan UNRWA, het VN-agentschap voor Palestijnse vluchtelingen brusselstimes.com.
Minister Prévot verwoordde de motivatie achter dit alles als volgt: België moest “krachtige beslissingen nemen.” De druk moest worden opgevoerd op de Israëlische regering én Hamas. Dit was vanuit zijn internationale verplichtingen. Een van die verplichtingen is de plicht om ieder risico op genocide te voorkomen theguardian.com. Deze maatregelen, zo benadrukte hij, zijn gericht op het respecteren van het internationaal recht. Ze zijn ook gericht op het veranderen van de situatie ter plaatse. Ze zijn niet bedoeld om de bevolking van Israël te straffen theguardian.com.
Met dit pakket is België in 2025 een van de forstere stemmen binnen de EU geworden. Opvallend: nog geen jaar eerder was België in hetzelfde bedje ziek als de EU. De situatie toen werd gekenmerkt door verdeeldheid en inertie. Dat het nu zover kwam, is mede te danken aan politieke druk intern.
Prévot waarschuwde in augustus 2025 publiekelijk. Hij zei dat de regering dreigde te vallen als er geen harder standpunt kwam over de mensenrechtenschendingen door Israël aa.com.tr aa.com.tr. Hij liet zelfs uitschijnen dat hij andere beslissingen in de regering zou blokkeren. Dit zou gebeuren als er geen akkoord kwam over een stevig Gaza-beleid aa.com.tr.
Dit ultimatum sorteerde effect. De coalitie kon een crisis maar vermijden. Ze stemden in met Prévots voorstellen. Op dat moment was premier De Wever zelfs even afwezig tijdens de nachtelijke onderhandelingen. brusselstimes.com brusselstimes.com. Met andere woorden, Interne politiek dwong België bijna om z’n koers te verleggen. Dat gebeurde ook in andere landen, zoals we hieronder zullen zien.
De rol van Vlaanderen en Belgische bedrijven: wapenhandel en verantwoordelijkheid
In België is niet alleen de federale regering speler op dit toneel. Ook de deelstaten hebben een belangrijke rol. Vooral Vlaanderen en Wallonië zijn bevoegd voor wapenexport. De Vlaamse regering (N-VA/Open Vld/Vooruit in 2023-2025) kwam onder vuur te liggen vanwege wapentransporten richting Israël via Vlaamse havens.
Officieel houdt Vlaanderen er al jaren een strenge policy op na richting Israël. In 2009 was er een eerdere Gaza-oorlog. Daarna spraken de federale én regionale regeringen af. Ze besloten om “geen wapenexportvergunningen meer te verlenen die de militaire capaciteit van de strijdende partijen kunnen versterken”ipisresearch.be.
Die lijn – m.a.w. geen bijdragen aan de oorlogsmachine in bezet gebied – gold op papier nog steeds in zowel Vlaanderen als Wallonië ipisresearch.be. In woorden nam België dus al een soort wapenembargo aan in 2009.
In daden bleek dat echter anders. In maart 2024 voerden Vredesactie en het IPIS onderzoek uit. Ze ontdekten dat er een grote kloof tussen woord en daad was. Zij concludeerden dat “nog altijd gaat flink wat militair materiaal van of via België naar Israël.” ipisresearch.be ipisresearch.be.
Het Vlaamse vergunningenbeleid bleek lakser dan de fraaie speeches deden vermoeden. Activisten ontdekten bijvoorbeeld in 2025 twee containerladingen in de haven van Antwerpen. Deze ladingen waren bestemd voor het Israëlische bedrijf Ashot Ashkelon Industries. Dit bedrijf is een producent van onderdelen voor Merkava-tanks peoplesdispatch.org.
Die Merkava-tanks waren juist berucht geraakt omdat een exemplaar ervan in Gaza een zesjarig meisje (Hind Rajab) had doodgeschoten peoplesdispatch.org. Met andere woorden, via Vlaanderen dreigde men indirect wapentuig dat in Gaza gebruikt wordt door te laten.
Deze ontdekking leidde tot een gerechtelijke doorbraak. Vier Belgische organisaties (waaronder Vredesactie, 11.11.11 en de Liga voor Mensenrechten) spanden een rechtszaak aan tegen de Vlaamse overheid, om de doorvoer van dergelijk militair materiaal te stoppen peoplesdispatch.org peoplesdispatch.org.
In juli 2025 haalde de rechter hun slag thuis. Een Belgische (Brusselse) rechter oordeelde dat de Vlaamse regering onmiddellijk moest stoppen met het toelaten van transit van goederen. Deze goederen maakten het verderzetten of uitbreiden van de genocide in Gaza mogelijk peoplesdispatch.org peoplesdispatch.org.
De formulering is veelzeggend. De rechter gebruikte expliciet de terminologie van genocide. Hij verwees naar internationaal recht dat zulke doorvoer verbiedt. Hij stelde dat Vlaanderen zijn eigen regelgeving én internationale standaarden schond door deze transporten toe te laten. Volgens de rechter maakt “het faciliteren van de doorvoer van militair materieel” de overheid medeplichtig. Dit gebeurt wanneer het naar een land gestuurd wordt dat oorlogsmisdaden begaat.
Meer informatie is te vinden op peoplesdispatch.org. Dit oordeel leunt deels op Belgische wetgeving. Dit omvat de eerdere beleidslijn uit 2009 en wapenexportwetten. Maar het leunt ook op internationaal recht, zoals de Genocideconventie en het humanitair recht.
De uitspraak was strikt: voortaan zou elke gelijkaardige container richting Israël leiden tot een dwangsom van €50.000 per container (tot max. €5 miljoen) voor de Vlaamse overheid peoplesdispatch.org. Deze financiële prikkel dwingt de autoriteiten om scherp toe te zien dat er niets door glipt.
De Vlaamse regering – die zich plots in het nauw gedreven zag – is in beroep gegaan tegen deze uitspraak. Ze deed dit jpost.com jpost.com, maar tot zolang is het vonnis van kracht.
Activisten vierden dit als een enorm succes: “een precedent dat verder reikt dan deze zaak”. De rechter erkende immers het beroep op internationaal recht. Er is ook een positieve verplichting van een overheid om geen genocide te faciliteren peoplesdispatch.org peoplesdispatch.org.
Dit heeft potentiëel gevolgen voor toekomstige campagnes tegen wapenhandel. Belgische vredesbewegingen zien de case als bewijs dat zelfs zonder grote middelen een overheid ter verantwoording geroepen kan worden. Dankzij publieke steun en kleine donaties kon de zaak gefinancierd worden. Men won peoplesdispatch.org.
Naast de juridische weg was er ook sociale druk van bedrijven en werknemers.
In oktober 2023 al riepen Belgische transportvakbonden (ACV Puls, BTB, BBTK, ACV-Transcom) hun leden op om niet langer mee te werken aan wapenleveringen bestemd voor Israël reuters.com reuters.com.
Ze stelden dat “wapens laden of lossen neerkomt op bijdragen aan organisaties die onschuldige mensen doden”reuters.com.
Ze herinnerden eraan hoe bij het conflict in Oekraïne duidelijke afspraken waren gemaakt. Er waren geen wapenleveringen aan de agressor toegestaan. In hun ogen verdiende Gaza dezelfde solidariteit reuters.com. Deze oproep viel samen met grote vredesbetogingen in heel Europa, inclusief Brussel, eind 2023 reuters.com.
Het is opmerkelijk. Belgische werknemers waren bereid tot acties. Deze acties durfde de Belgische overheid zelf niet meteen te nemen (zoals een de-facto boycot van wapenbehandeling). Dit illustreert een breed gedragen gevoel in delen van de samenleving. Mensen geloven dat bedrijven en werknemers een morele plicht hebben. Ze zijn verantwoordelijk om niet medeplichtig te zijn aan mogelijke genocide.
Wat betreft Belgische bedrijven zelf:
België heeft een aantal wapenproducenten, zoals FN Herstal (Wallonië) en kleinere high-tech leveranciers. Ook logistieke spelers (denk aan havenbedrijven, vrachtmaatschappijen) komen in beeld. Juridisch gezien gelden er inmiddels strengere regels: de federale regering heeft alle overheidsaankopen bij Israëlische defensiebedrijven op pauze gezet brusselstimes.com, en elk Belgisch bedrijf dat militaire goederen aan Israël wil leveren heeft nu te maken met een feitelijk embargo.
Bovendien ligt er een breed gedragen verwachting (en druk) dat bedrijven hun zorgplicht nakomen.
Volgens de VN-richtlijnen inzake Bedrijven en Mensenrechten moeten ondernemingen mensenrechten respecteren en misstanden vermijden, ook als overheden tekortschieten. Dit betekent dat Belgische bedrijven zich ervan moeten vergewissen dat hun producten of investeringen niet bijdragen aan mensenrechtenschendingen of oorlogsmisdaden.
Voor de wapenindustrie is dat heel concreet: geen levering van wapens, munitie, brandstof of technologie. Er is een reëel risico dat deze ingezet worden voor oorlogsmisdaden of genocide somo.nlsomo.nl. Volgens internationaal recht is het zelfs verboden voor staten om wapens te leveren. Common Article 1 van de Geneefse Conventies en het VN Wapenhandelsverdrag maken dat duidelijk.
Dit geldt als bekend is dat ze voor schendingen gebruikt zouden worden somo.nlsomo.nl. De EU heeft bovendien haar gemeenschappelijk standpunt inzake wapenexport. Dit standpunt verplicht lidstaten een export te weigeren. Dit gebeurt bij duidelijke risico’s op misbruik somo.nlsomo.nl.
Hoewel deze regels primair op staten zien, schuift de aandacht steeds meer naar de aansprakelijkheid van bedrijven.
Een bedrijf dat willens en wetens genocide faciliteert, zou in theorie strafrechtelijk vervolgd kunnen worden. Dit hangt af van nationale wetgeving. Ze kunnen aangeklaagd worden wegens medeplichtigheid aan oorlogsmisdaden of genocide. België heeft in het verleden brede universiële jurisdictiewetten gehad. Klachten werden zelfs in België ingediend tegen Ariel Sharon voor Sabra en Shatila. Die wetten zijn ingeperkt onder druk.
Toch blijven er mogelijkheden: als Belgische wetgeving internationale misdaden strafbaar stelt, kunnen verantwoordelijken binnen bedrijven aangeklaagd worden, zeker als er een Belgische link is (bijv. het bedrijf is Belgisch of de daad deels op Belgisch grondgebied).
We zagen al dat in de zaak van Antwerpen de rechter zowel op Belgisch als internationaal recht steunde. Hij gebruikte beide rechtsbronnen om de Vlaamse overheid aan te pakken peoplesdispatch.org. Dit suggereert dat indien een bedrijf de wet overtreedt door embargo’s te schenden, rechters bereid zijn hard in te grijpen.
Samengevat: Vlaanderen had op papier restricties, maar liet toch wapentransport door. Een rechterlijk vonnis in 2025 dwong tot een halt. Het verwijst naar de plicht om niet bij te dragen aan genocide. Belgische bedrijven en werknemers hebben deels uit eigen beweging stappen gezet om niet medeplichtig te zijn. Dit alles draagt bij aan de Belgische respons die we in het vorige hoofdstuk schetsten. Nu rijst de vraag: hoe verhoudt dit zich tot andere Europese landen? Doet België meer of minder dan zijn buren?
Europa verdeeld: Welke landen doen meer (of minder) dan België?
Het Europese toneel is allesbehalve eensgezind als het gaat om Gaza. De Europese Unie als geheel worstelde om een eensluidend standpunt in te nemen. Dit kwam door de uiteenlopende politieke visies van 27 lidstaten. Ondertussen namen verschillende landen individueel opvallende initiatieven.
België’s recente stappen plaatsen het in de kopgroep van landen die proberen meer te doen dan louter retoriek. Laten we echter een breder vergelijk maken. Welke EU-landen gingen nog verder? Welke landen namen sneller actie? En welke bleven juist achter? We kijken naar een aantal sprekende voorbeelden doorheen Europa, van uitgesproken voorlopers tot terughoudende volgers.
Ierland: uitgesproken pleitbezorger van Palestina
Ierland geldt al jaren als een van de meest Palestijns-gezinde stemmen binnen de EU, en dit conflict bevestigde die reputatie. Ierse leiders spraken zich vroeg en duidelijk uit over het disproportionele geweld in Gaza. Al in oktober 2023 waarschuwde de Ierse president Michael D. Higgins. Hij waarschuwde dat men moest oppassen niet meegezogen te worden in beleid dat neerkomt op collectieve bestraffing.
Dit was subtiele kritiek richting de EU. Een Ierse minister, Simon Harris, verklaarde eind 2024 bij de formele erkenning van Palestina. Hij zei dat dit een “signaal aan de wereld” was. Er zijn concrete daden nodig om de hoop op een tweestatenoplossing levend te houden. Terwijl anderen die hoop “de bom in gooien”aljazeera.com.
Ierland heeft inmiddels, net als België nu, Palestina officieel erkend als staat aljazeera.comaljazeera.com. Ierland behoorde tot de landen die in maart 2024 al lieten weten die stap te overwegen. Dit deden ze samen met Spanje, Noorwegen en Slovenië. Het was een positief gebaar om de Gaza-oorlog te stoppen aljazeera.com. In mei 2024 hees Dublin de Palestijnse vlag buiten het parlement. Het kabinet stemde formeel in met erkenning. Israël reageerde woedend en riep prompt zijn ambassadeur terug uit Ierland aljazeera.comaljazeera.com.
Maar Ierland nam niet alleen diplomatieke stappen.
Het was ook kritisch binnen EU-vergaderingen. Diplomatic sources indicate that de Ierse premier Leo Varadkar en minister van Buitenlandse Zaken often eisten een direct staakt-het-vuren. Ze stelden de dubbele standaarden van EU-beleid aan de kaak amnesty.orgamnesty.org.
Deze rol leverde Ierland respect op bij mensenrechtenorganisaties. Zo steunde Ierland initiatieven om Israël ter verantwoording te roepen, waaronder het voorleggen van de kwestie aan internationale rechtsinstanties. Ierland was een van de EU-landen die zich aansloot bij een adviesverzoek aan het Internationaal Gerechtshof. Dit verzoek ging over de legaliteit van Israëls bezettingspolitiek. Deze kwestie werd beslist in juli 2024. Ierland riep ook openlijk op tot onderzoek door het Internationaal Strafhof (ICC) naar oorlogsmisdaden in Gaza aa.com.tr.
Opmerkelijk was ook de morele durf: Ierse prominenten schroomden niet het woord “genocide” te gebruiken.
Michael D. Higgins vergeleek de situatie in Gaza met gruweldaden uit het verleden die de wereld nooit meer wil zien. En al in oktober 2023 beschuldigde Ione Belarra, de leider van Podemos in Spanje, Netanyahu van een genocide. Dat was in Spaans verband (daarover dadelijk meer).
Het toont dat in de Europese politieke arena het G-woord viel aa.com.tr. In Ierland leidde de vermeende passiviteit van internationale instellingen zelfs tot een protestontslag. Mensenrechtenadvocaat Michael Farrell stapte in juli 2025 op als Iers lid van de Raad van Europa’s mensenrechtencommissie ECRI.
Hij trad af uit protest tegen het stilzwijgen over Gaza aa.com.traa.com.tr. Hij vond het hypocriet om Europese landen op mensenrechten te beoordelen. Men zweeg terwijl hij sprak over wat hij “de verschrikkelijke aanvallen in Gaza” noemde aa.com.tr.
Ierland heeft dus meer gedaan dan België – maar vooral eerder.
Veel van wat België in 2025 besluit, deed Ierland al maanden eerder. Ierland deed dit met minder aarzeling. Het verschil is dat België nu via sancties, zoals wapenban en importstop nederzettingen, mogelijk nog concreter wordt. Ierland is een relatief klein land en had niet al die hefbomen.
Ierland heeft bv. geen significante wapenhandel met Israël. Een embargo aankondigen was er minder aan de orde. Maar het voerde wel de morele druk op. In de woorden van een Amnesty-rapport: “Veel staten zijn tot dezelfde conclusie gekomen als wij. Zij vinden dat Israël genocide pleegt in Gaza.” EU-lidstaten hebben twee kernverplichtingen: niet bijdragen aan genocide en genocide voorkomen, iets wat Ierland duidelijk erkend eamnesty.org.
Spanje: van interne ruzie naar officiële erkenning Palestina
Spanje kende een turbulente politieke situatie tijdens de Gaza-oorlog (2023-2024). Toch ontpopte Spanje zich als een voorloper in daden en woorden. In de regering Sanchez, een coalitie van sociaaldemocraten (PSOE) met links (o.a. Podemos eerst, later Sumar), botsten visies openlijk.
Podemos-minister Ione Belarra was een van de felste critici. Zij beschuldigde al in oktober 2023 de Israëlische premier Netanyahu ervan een genocide te plannen tegen de Palestijnenaa.com.tr. Zulke taal was ongezien scherp voor een regeringslid, en het kwam tot een hoogoplopend conflict in december 2023.
Tijdens een parlementair debat over Palestina verbood de nieuwe alliantiepartner Sumar. Sumar had meerdere Podemos-leden in de regering. Ze verboden Belarra om namens de coalitie te spreken aa.com.tr. In plaats daarvan gaf Sumar-parlementariër Agustín Santos een gematigder toespraak. Hij riep op tot erkenning van Palestina en herziening van wapenleveringsakkoorden met Israël. Santos vroeg ook om een onderzoek door het Internationaal Strafhof, maar vermeed het woord genocide aa.com.tr.
Dit incident was “de druppel” voor Podemos. Kort daarop trokken de vijf Podemos-ministers zich terug uit de Sumar-coalitie. Hierdoor verloor de regering haar meerderheid aa.com.tr.
Ondanks deze crisis bleef de Spaanse koers opvallend Palestina-vriendelijk.
Premier Pedro Sánchez zelf bezocht in november 2023 zowel Israël als de Palestijnse gebieden. Hij pleitte luid voor een onmiddellijk staakt-het-vuren. Spanje zette in de EU druk voor een duidelijker stellingname. Uiteindelijk, in mei 2024, kondigde Sánchez aan dat Spanje formeel de Staat Palestina zou erkennen. Dit gebeurde na lange formatiegesprekken na de verkiezingen. Dit besluit kwam na lange formatiegesprekken na de verkiezingen. Aljazeera.com Aljazeera.com.
Dat gebeurde op 28 mei 2024. De Spaanse ministerraad keurde de erkenning goed als “kwestie van historische rechtvaardigheid” en “enige route naar vrede” aljazeera.com aljazeera.com. Dit werd gecoördineerd met Noorwegen en Ierland. Zij maakten tegelijk hun erkenning bekend.
Slovenië en Malta volgden op korte afstand aljazeera.com aljazeera.com. Israël reageerde furieus. Het land haalde zijn ambassadeur terug uit Madrid, Oslo en Dublin. Israël beschuldigde deze landen dat zij “Joodse genocide aanmoedigen”. Dit was een verwijzing naar de beschuldiging dat pro-Palestina standpunten antisemitisme of erger zouden bevorderen.aljazeera.com aljazeera.com.
Spanje koppelde de diplomatieke stap aan andere acties.
Er klonk in Madrid oproep tot herziening van wapenexporten. Men wilde zeker zijn dat er geen Spaanse wapens bijdragen aan het geweld. Er was steun voor een internationale conferentie om tot vrede te komen, iets wat Jordanië en de EU planden. En net als België later deed, drong Spanje aan op aansprakelijkheid.
Functionarissen die zich schuldig maken aan oorlogsmisdaden moeten gestraft worden. Het ICC moet zijn werk kunnen doen. In maart 2024 schaarde Spanje zich achter een verklaring met Ierland, Malta en Slovenië. Deze verklaring stelde dat erkenning van Palestina een “positieve bijdrage” zou zijn. Dit kan helpen om de oorlog te stoppen aljazeera.com.
Het publiek in Spanje was zeer betrokken: honderdduizenden Spanjaarden protesteerden pro-Palestijns in Barcelona, Madrid en andere steden. De druk op politici was dus hoog om ook iets tastbaars te doen. Waar België pas na interne ruzies tot zijn pakket kwam, koos Spanje resoluut de kant van Palestina’s erkenning. De breuk tussen Podemos en Sumar speelde hierin een rol. Spanje verloor wel een deel van zijn regering, maar bleef kritisch naar Israël. In die zin deed Spanje snel méér op diplomatiek vlak dan België. België erkende het pas een jaar later. Spanje ging niet zover in economische sancties. Zij legden ook geen wapenembargo op.
Spanje is geen grote wapenleverancier aan Israël, dus het effect daarvan is kleiner. Yolanda Díaz, vicepremier (Sumar) ten tijde van de erkenning, deed een oproep. Zij riep op tot een “vrije Palestijnse staat van de rivier tot de zee.” Deze leuze verafschuwt Israël. Israël noemde Sánchez en Díaz daarom “partners van Hamas en Iran”aljazeera.com. Dit geeft aan hoe ver de diplomatieke breuk ging. België heeft dergelijke scherpe confrontatie met Israël tot nu toe vermeden (de Belgische regering benadrukt telkens dat het niet tegen het Israëlische volk gericht is theguardian.com), terwijl Spanje duidelijk bereid was Israël voor het hoofd te stoten ter wille van een principe.
Slovenië: kleine speler, grote stappen
Een opmerkelijk geval is Slovenië, een klein Centraal-Europees land dat zich verrassend voortvarend opstelde. In augustus 2025 ondernam Slovenië een unieke stap. Het werd het eerste EU-land dat formeel een volledig wapenembargo tegen Israël instelde vanwege de oorlog in Gaza aljazeera.com.
Premier Robert Golob’s regering kondigde trots aan dat “Slovenië het eerste Europese land is dat import, export én doorvoer van wapens van en naar Israël verbiedt”aljazeera.com. Waarom deze solo-actie? Golob zei het onomwonden: de EU bleek niet in staat concrete maatregelen te nemen. Dit kwam door interne verdeeldheid. Dus Slovenië voelde de plicht als verantwoordelijk land om zelf een stap vooruit te zetten aljazeera.com. Mensen sterven. Humanitaire hulp wordt hun systematisch ontzegd. Elke staat moet dan handelen. Zelfs als het betekent dat je vóór de rest uit gaat,” aldus de Sloveense verklaring aljazeera.com.
Dit kwam niet uit de lucht vallen. Slovenië erkende de Palestijnse staat al in juni 2024. Het was een van de eersten in West-Europa na Zweden in 2014. Deze erkenning kwam in de nasleep van de Gaza-bombardementenaljazeera.com. Inderdaad, het parlement in Ljubljana stemde voor erkenning, “aangespoord door de afschuw over Israël’s bombardementen”aljazeera.com.
In juli 2025 ging Slovenië nog verder: het verklaarde twee beruchte Israëlische ministers (Ben-Gvir en Smotrich wederom) persona non grata wegens hun “genocidale uitspraken” die aanzetten tot extreem geweld tegen Palestijnen aljazeera.com aljazeera.com.
Pas daarna, begin augustus, volgde het algehele wapenembargo. We kunnen dus stellen dat Slovenië – traditioneel geen zwaargewicht in EU-buitenlandbeleid – vanuit moreel leadership eigenlijk voor België uit liep in het hard aanpakken van Israël.
Terwijl België in september 2025 nog zijn akkoord intern moest regelen, had Slovenië de daad al bij het woord gevoegd: geen wapens, wel erkenning en zelfs travel bans.
Belangrijk detail: Slovenië benadrukte dat ze sinds oktober 2023 al geen wapenexportvergunningen naar Israël meer had afgegeven aljazeera.com. Het embargo formaliseerde iets wat de facto al gebeurde, maar het signaal was krachtig. Israël reageerde boos maar kon weinig druk zetten (Slovenië is een kleine markt).
Interessant genoeg spoorde deze stap mogelijk andere landen aan: een week later kondigden ook Frankrijk, het VK en Canada aan te overwegen Palestina te erkennen als drukmiddel aljazeera.com. Hier zien we hoe een kleintje als Slovenië de bigger players prikkelde om niet achter te blijven.
België’s pakket sluit hier heel goed bij aan – het is dus deel van een trend tegen de zomer van 2025 waarbij steeds meer landen individueel acties ondernemen, aangezien de EU als geheel faalde te verenigen. De Sloveense regering verwoorde het zo: de EU kon niks beslissen, dus doen wij het zelfaljazeera.com. Dat motto had evengoed voor België kunnen gelden.
Italië: pro-Israëlische regering vs. protesterende samenleving
Italië vormt een contrasterend verhaal. Onder leiding van premier Giorgia Meloni (sinds okt 2022) nam Italië een uitgesproken pro-Israëlische houding aan. Meloni en haar rechts-nationalistische coalitie steunden Israël’s recht op harde zelfverdediging en waren terughoudend met kritiek op de Gazacampagne.
Italië behoorde, samen met o.a. Oostenrijk en Hongarije, tot de landen die een EU-verklaring voor een staakt-het-vuren aanvankelijk saboteerden of afzwakten. Toch was er ook in Italië de roep om menselijkheid: vicepremier Matteo Salvini sprak zich wel uit voor het beschermen van burgers (maar zag daarin vooral Hamas als schuldige).
Op regeringsniveau heeft Italië geen sancties opgelegd aan Israël, en tot medio 2025 ook geen erkenning van Palestina overwogen. Sterker, Meloni bezocht Israël kort na 7 oktober 2023 om haar solidariteit te betuigen, en de Italiaanse regering focuste meer op het vrij krijgen van Israëli’s gegijzeld door Hamas.
Maar terwijl de regering vasthield aan deze lijn, was de Italiaanse bevolking en civil society erg bewogen door Gaza.
In Rome, Milaan en Napels trokken tienduizenden de straat op voor een staakt-het-vuren – naar verluidt de grootste pro-Palestijnse demonstraties in Italië ooit.
Ook Italiaanse vakbonden lieten van zich horen: in de haven van Livorno weigerden arbeiders bijvoorbeeld een schip met vermoedelijk Amerikaanse wapens (bestemd voor Israël) te laden, en een vakbondsleider die daartoe opriep werd politiek onder druk gezetpeoplesdispatch.org. Activisten in Italië verdedigden deze man fel, en het voorval kreeg internationale weerklank als voorbeeld van solidariteit van arbeiders tegen de oorlogpeoplesdispatch.org.
Hoewel de Italiaanse regering geen deel is van de nieuwe groep landen die Palestina erkenden of Israël sanctioneerden, is het beeld in heel Europa niet compleet zonder Italië. Het laat namelijk zien dat interne verdeeldheid ook elders speelt: regering standvastig pro-Israël, maar veel burgers en sommige lokale overheden kiezen partij voor Gaza. Een aantal Italiaanse steden (zoals Bologna en Napels) hingen Palestijnse vlaggen aan het stadhuis als steunbetuiging. De kloof tussen Meloni’s regering en de oppositie was groot: centrumlinkse en Vijfsterren-oppositiepolitici noemden Gaza regelmatig een humanitaire ramp die Israël zelf creëerde. In het Europees Parlement stemden Italiaanse centrumlinkse afgevaardigden bijvoorbeeld vóór resoluties die opriepen tot een staakt-het-vuren, terwijl Meloni dat nationaal niet uitdroeg.
In vergelijking met België doet Italië beduidend minder tegen Israëls acties. Het heeft geen sancties, geen erkenning van Palestina, en Meloni was in 2023/24 eerder een rem op gezamenlijke EU-kritiek. Men kan zeggen dat België (zeker anno 2025) pro-actiever en kritischer is dan Italië. Waar België ten minste humanitaire airdrops deed, sprak Meloni vooral over het bestrijden van terrorisme. Tegelijk is de Italiaanse bevolking net als de Belgische wakker, en via EU-kanalen heeft ook Italië in 2024 uiteindelijk ingestemd met EU-resoluties voor “humanitaire pauzes” en hulpverlening. Maar voor echte druk op Israël was Rome niet te vinden. Dit plaatst België dus in een progressievere categorie dan landen als Italië, Oostenrijk, Hongarije of Kroatië, die allen relatief stil of pro-Israël bleven.
Frankrijk en Duitsland: grote spelers met voorzichtige koerswijziging
Geen vergelijking is compleet zonder Frankrijk en Duitsland, de twee grootste EU-landen. Zij begonnen – net als de EU-instellingen – met sterke steun aan Israël na 7 oktober, maar kwamen gaandeweg iets terug op die unconditional support. Frankrijk’s president Emmanuel Macron vloog in oktober 2023 naar Israël om solidariteit te tonen, maar drong in de weken erna ook aan op “niet alle Palestijnen straffen voor de daden van Hamas”. Uiteindelijk riep Macron eind 2023 openlijk op tot een duurzame humanitaire wapenstilstand, waarmee Frankrijk een van de eerste grote Westerse landen was die het woord “ceasefire” in de mond nam. Desondanks bleef Frankrijk officieel tegen het eenzijdig erkennen van Palestina – al veranderde dat mogelijk in 2025. In juli 2025 gaf Macron aan dat ook Frankrijk Palestina formeel zou erkennen, daarmee de grootste invloedrijke EU-natie wordend die dit doetaljazeera.com. Dit was een grote verschuiving en kwam er mede dankzij de druk dat andere EU-landen al die stap hadden gezet of aankondigden, België incluis. Voor Frankrijk speelt natuurlijk ook een binnenlandse factor: de Franse samenleving is verdeeld, met een grote pro-Palestijnse gemeenschap maar ook angst voor import van conflict (Frankrijk kampte met een toename van antisemitische en anti-moslim incidenten). Macron balanceerde dus, maar voelde de “juiste timing” gekomen om de knoop Palestina-erkenning door te hakken in 2025.
Duitsland, vanwege zijn geschiedenis, was van meet af aan uiterst voorzichtig om Israël te bekritiseren. Bondskanselier Olaf Scholz sprak van een historische verantwoordelijkheid jegens Israëls veiligheid. Duitsland leverde zelfs extra munitie en wapens aan Israël in de herfst van 2023 om het te steunen in de strijd tegen Hamas (iets wat later onder vuur kwam toen beelden van Duitse wapens bij vernietigde Gazaanse gebouwen opdoken). Pas naarmate de slachtoffers in Gaza bleven oplopen en de roep om humaniteit luider werd, schoof Berlijn enigszins: men begon te pleiten voor “humanitaire vensters” en steunde uiteindelijk een resolutie in de VN-Veiligheidsraad die opriep tot bescherming van burgers. Duitsland bleef echter mordicus tegen eenzijdige erkenning van Palestina (“dat kan enkel via onderhandelingen” was het standpunt tot zeker eind 2024)aljazeera.comaljazeera.com. Ook verzette Duitsland zich tegen elke opschorting van EU-samenwerking met Israël – men vreesde dat dat de banden zou schaden en, zo was de redenering, toch niets zou opleveren omdat de VS Israël onverminderd steunden.
In vergelijking met België’s 2025-beleid steken Frankrijk en Duitsland minder drastisch af, al komt Frankrijk nu in de buurt qua erkenning. Geen van beide heeft nationale sancties tegen Israël ingesteld op het vlak van handel of wapens (Duitse wapenleveringen gingen eerder dóór in plaats van stop). Wel stemden beide landen in juni 2025 voor een EU-parlementsresolutie om een importverbod op nederzettingsproducten te overwegen, nadat het ICJ daarom gevraagd had – iets wat België dus concreet ter harte neemtbrusselstimes.com. Maar zonder unanimiteit in de Raad werd dat (nog) geen EU-beleid. België kan dus claimen dat het unilateraal uitvoert wat de internationale rechtsorde verlangt, terwijl grote landen nog twijfelen.
Overzicht: wie zit waar?
Als we de 27 EU-landen in ogenschouw nemen, zien we grofweg drie groepen:
Actieve critici en voortrekkers:
Hiertoe behoren Ierland, Spanje, Slovenië, België, Luxemburg, Malta, Cyprus, Zweden (de vorige regering) en wellicht binnenkort ook Frankrijk en het VK (niet-EU, maar wel Europees). Deze landen hebben in verschillende combinaties Palestina erkend, wapenexporten stopgezet of sancties overwogen. Luxemburg bijvoorbeeld (klein maar principieel) sprak al vroeg over mogelijke schending van internationaal recht door Israël. Zweden had al sinds 2014 Palestina erkend. Malta steunde de erkenningsgolf. Het VK onder premier Keir Starmer – hoewel uit de EU – kondigde in juli 2025 aan dat het Palestina ook zal erkennen tenzij Israël snel de oorlog stoptaljazeera.comaljazeera.com. Sterker nog, Starmer stelde een deadline (voor de VN in september 2025) en belde Netanyahu om dit mee te delenaljazeera.com. Dit alles toont dat de wind aan het draaien is bij de West-Europese staten.
Gematigde middenmoters:
Hier vinden we landen als België (voor 2025 behoorde het hiertoe), Finland, Denemarken, Nederland, Griekenland, Tsjechië, Slowakije, Roemenië, Portugal, Polen. Sommigen van hen hebben Palestina al lang geleden erkend (veel Oost-Europese landen deden dat in de Koude Oorlog of rond 1988 alaljazeera.comaljazeera.com), maar dat gebeurde in een andere context en vertaalde zich nu niet per se in een actieve rol. Nederland beleefde eind 2023/begin 2024 een politieke aardverschuiving: de traditioneel pro-Israëlische Rutte trad af, nieuwe verkiezingen brachten een verrassende uitslag (rechts-populistisch), maar een interim-regering had in 2025 toch weer een partij (NSC) die sancties tegen Israël wilde. Dat leidde zelfs tot de val van die regering in augustus 2025 toen de demissionair minister van Buitenlandse Zaken Caspar Veldkamp ontslag nam omdat coalitiepartners zijn sanctieplannen blokkeerdenaa.com.traa.com.tr. Veldkamp wilde namelijk precies datgene doen wat België en Slovenië wel deden: embargo op nederzettingsgoederen, wapenstop, reisverbod voor extremistische ministers, erkenning Palestina, maar kreeg daarvoor geen meerderheidaa.com.traa.com.tr. Het gevolg: een politieke crisis, ministers stapten op, en Nederland zat met een ingestorte coalitieaa.com.traa.com.tr. Dit voorval toont dat ook middenmoters intern worstelen. Griekenland en Cyprus steunen Palestina traditioneel diplomatiek, maar gingen nu niet verder dan retoriek (ook omdat ze banden met Israël hebben ivm gasprojecten). Polen en Hongarije erkenden Palestina decennia geleden maar stonden pal achter Israël deze oorlog, vaak om religieuze of geopolitieke redenen (anti-Islam sentiment of bondgenootschap met Netanyahu).
Terughoudende of pro-Israël harde lijn:
Hierbij horen Oostenrijk, Hongarije, Kroatië, Letland, Estland, Litouwen en tot voor kort ook Italië en Duitsland. Oostenrijkse kanselier Nehammer hees de Israëlische vlag op de kanselarij uit solidariteit en blokkeerde in de EU elke te kritische tekst. Hongarije’s Orbán is een vriend van Netanyahu en saboteerde eveneens gezamenlijke EU-verklaringen, weigerde EU-humanitaire hulp te bekritiseren en organiseerde pro-Israël evenementen. De Baltische staten (Estland, Letland, Litouwen) voelen historische affiniteit met Israël als kleine landen met een moeilijke geschiedenis en schaarden zich meer aan de Israëls kant (zij waren bijvoorbeeld tegen het schorsen van EU-horizonprojecten met Israël). Voor hen speelde ook mee dat ze wantrouwig staan tegenover alles wat aan de kant van Iran/Hamas staat, gezien hun eigen veiligheidsobsessies met Rusland. Deze landen deden dus het minst: geen erkenningen, geen sancties, vaak niet eens stevige publieke kritiek op Israël’s tactieken. Ze benadrukten steeds Israëls recht zich te verdedigen en legden de schuld volledig bij Hamas voor alle slachtoffers.
In dit spectrum is België anno eind 2025 duidelijk opgeschoven van de middenmoot naar de groep actieve critici. België doet nu meer dan veel anderen: met sancties die nog niet algemeen zijn in de EU (eenzijdige wapenstop, importban nederzettingen), voegt het zich bij koplopers als Slovenië en Ierland. Tegelijk is de lat van moreel leiderschap hoog: Ierland riep eerder en luider om een einde aan de “genocide” en Slovenië handelde al autonoom. Men kan stellen dat België uiteindelijk niet de eerste was, maar wel grondig en allesomvattend handelt vergeleken met de meesten. Er blijven natuurlijk landen die minder doen – soms uit onwil, soms uit onenigheid intern. Het feit dat in o.a. Nederland en Spanje regeringen bijna of helemaal vielen over Gaza-beleid toont dat dit een ongezien splijtzwam is in Europaaa.com.traa.com.tr. België heeft een vergelijkbare crisis net op tijd weten te bezweren door tot actie te besluitenaa.com.traa.com.tr.
Juridische verplichtingen: voorkomen, niet medeplichtig worden, en bestraffen
Gezien de ernst van de situatie – beschuldigingen van genocide – rijst de vraag: wat móéten landen en bedrijven eigenlijk doen volgens het recht? Bestaat er een plicht om in te grijpen als elders genocide plaatsvindt? En mogen landen of bedrijven gewoon zaken doen met een staat die zulke misdaden begaat? In dit deel ontrafelen we de juridische analyse op drie niveaus: internationaal recht, Europees recht en Belgisch recht. We zullen zien dat de wetten duidelijker zijn dan de praktijk: op papier hebben staten en zelfs ondernemingen forse verplichtingen om genocide te voorkomen en niet te faciliteren – de uitdaging is deze na te leven.
Internationaal recht: plicht tot preventie en bestraffing van genocide
Het fundament ligt in de Genocideconventie van 1948, door vrijwel alle landen (inclusief België en alle EU-staten, alsook Israël) geratificeerd. Artikel I van die conventie verplicht de staten genocide te voorkomen en te bestraffen. Die verplichting is erga omnes – tegenover de hele internationale gemeenschap – en dus bindend voor alle statencidob.org. Belangrijk: men hoeft niet te wachten tot er officieel vastgesteld is dat er genocide ís. Het Internationaal Gerechtshof (ICJ) bepaalde in de zaak Bosnië vs. Servië (2007) dat de verplichting tot preventie “ontstaat zodra een staat weet of normaal gesproken had moeten weten dat er een serieus risico bestaat op genocide”icj.orgicj.org. Met andere woorden, van zodra de waarschuwingslampen rood knipperen, moet elk land redelijke actie ondernemen om genocide te voorkomen. De voorzitter van het ICJ, rechter Abdulqawi Yusuf, vatte het in 2024 zo samen: “Alle tekenen van genocide knipperen rood.”amnesty.orgamnesty.org. Dit zei hij in de context van Gaza – een indicatie hoe serieus de juristen de situatie nemen.
Wat houdt die plicht tot preventie in? Het is geen vrijblijvende oproep, maar een actieve “duty to act”. Een staat moet alles doen wat binnen zijn redelijke mogelijkheden ligt om genocide te voorkomen, afhankelijk van de mate van invloed die die staat kan uitoefenen op de veroorzakersicj.org. In Gaza’s geval betekent dit: landen met nauwe banden of grote invloed op Israël dragen een zwaardere last om hun invloed aan te wenden om de genocide te stoppenicj.orgicj.org. Bijvoorbeeld, de Verenigde Staten – Israëls voornaamste bondgenoot – hebben hier de allerhoogste verantwoordelijkheid (iets wat critici de VS ook verwijten, aangezien de VS tot nu toe elke harde maatregel in de VN Veiligheidsraad blokkeerden). Europese staten hebben ook aanzienlijke invloed via economische en diplomatieke kanalen. Daarom stelt het internationaal recht dat landen als België ten minste hun handelsrelaties en diplomatieke connecties moeten inzetten om druk uit te oefenensomo.nlsomo.nl. Dit zien we terug in de maatregelen: sancties, opschorten samenwerkingen, politieke veroordelingen – dat zijn precies de instrumenten die men redelijkerwijs kan gebruiken.
Daarnaast is er de plicht tot niet-medeplichtigheid. Geen enkel land mag direct of indirect bijdragen aan een genocide. Dit vloeit voort uit zowel de Genocideconventie als algemene beginselen (bijvoorbeeld het verbod op hulp of assistentie bij ernstige schendingen, verankerd in het gewoonterecht). Amnesty International stelde het scherp: “EU-lidstaten riskeren medeplichtig te worden aan de genocide in Gaza door wapenleveranties voort te zetten”amnesty.orgamnesty.org. Men verwijst hierbij ook naar Common Article 1 van de Geneefse Conventies, die vereist dat staten ervoor zorgen dat de Conventies (inclusief de bescherming van burgers) worden nageleefd – dit impliceert dat je geen wapens mag sturen als bekend is dat ze voor oorlogsrecht-schendingen zullen worden gebruiktsomo.nlsomo.nl. Ook het Wapenhandelsverdrag (ATT), door België en veel EU-landen geratificeerd, verbiedt export wanneer men weet dat de wapens gebruikt zouden worden voor genocide of als er een overrisselend risico is op schendingen van humanitair rechtsomo.nlsomo.nl.
Er is ook een positieve verplichting tot bestraffing: staten moeten personen die van genocide verdacht worden opsporen en berechten of uitleveren. Dit kan via nationale rechtsmacht of door internationale tribunalen. Het Internationaal Strafhof (ICC) is in dit geval relevant: het ICC is al sinds 2021 bezig met een onderzoek naar misdaden in Palestijnse gebieden (Gaza en de Westelijke Jordaanoever). In 2024 lijkt dat te hebben versneld; Amnesty vermeldde in dec 2024 dat het ICC zelfs arrestatiebevelen heeft uitgevaardigd voor de Israëlische premier en ex-Minister van Defensie, wegens oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheidamnesty.orgamnesty.org. Dit is een enorme stap – stel dat er een arrestatiebevel tegen bijvoorbeeld premier Netanyahu bestaat. Dan zijn alle staten die partij zijn bij het ICC (waaronder België en de meeste EU-landen) juridisch verplicht die persoon te arresteren als hij hun grondgebied betreedt. Het is vergelijkbaar met de situatie van Poetin (waarvoor ook een ICC-bevel loopt): als hij naar een ICC-land zou reizen, moeten ze hem pakken.
Bovendien kunnen staten ook zelf universele jurisdictie toepassen: genocide geldt als misdaad waarover in veel landen wereldwijd recht gesproken mag worden, ongeacht waar het plaatsvond. België had zo’n wet en heeft nog steeds een beperkter versie daarvan. Theoretisch zou het Belgisch parket dus onderzoeken kunnen openen tegen betrokkenen bij de Gaza-genocide als er een Belgische link is (bijvoorbeeld Belgische slachtoffers of daders die Belg zijn, of als de verdachte in België komt). Internationaal recht zou dat ondersteunen: geen straffeloosheid voor genocide.
Ook is er nog de weg van het Internationaal Gerechtshof (ICJ): staten kunnen andere staten aanklagen wegens schending van de Genocideconventie. Interessant genoeg heeft een groep landen (waaronder Zuid-Afrika en Namibië) in 2023/2024 daadwerkelijk procedures bij het ICJ opgestart waarin ze stellen dat Israël genocide pleegt tegen de Palestijnen in Gazaaljazeera.com. Dit is vergelijkbaar met de zaak die Gambia tegen Myanmar aanspande voor de genocide op de Rohingya. In zo’n procedure kan het ICJ tijdelijke maatregelen bevelen. Amnesty refereerde eraan dat het ICJ inderdaad bindende maatregelen oplegde om het risico op genocide te voorkomen in Gazaamnesty.orgamnesty.org. Als dat klopt, zouden alle staten dus ook nog de plicht hebben die ICJ-ordes uit te voeren. Bijvoorbeeld, het ICJ kan eisen dat Israël de blokkade op levensnoodzakelijke goederen per direct opheft (omdat uithongering een teken van genocide isicj.orgicj.org). Of het kan eisen dat staten geen wapens leveren aan Israël zolang dat risico er is. Zo’n uitspraak is bindend tussen procespartijen, maar heeft morál gezag voor anderen.
Kortom, vanuit internationaal recht is de bottom line:
- Voorkom genocide met alle middelen tot je beschikking (diplomatieke druk, sancties, noem maar op)amnesty.orgamnesty.org.
- Help niet mee – geen wapens, geen steun aan de dader (de verplichting om niet te helpen bij genocide is fundamenteel)amnesty.orgamnesty.org.
- Werk mee aan bestraffing – steun internationale gerechtigheid (zoals ICC) en oefen desnoods zelf rechtsmacht uitamnesty.orgamnesty.org.
België’s recente politiek past hier in feite in: men beriep zich expliciet op de “plicht om elk risico op genocide te voorkomen”theguardian.com, en voerde daarop sancties in. Amnesty International bevestigde dat EU-staten die lijn moeten volgen, omdat anders hun geloofwaardigheid aan diggelen ligtamnesty.orgamnesty.org. De organisatie somde vijf concrete acties op die wettelijk vereist of minstens aangewezen zijnamnesty.orgamnesty.org:
- Stop wapenleveringen en doorvoer naar Israël (wapenembargo) – België en Slovenië hebben dit gedaan; andere moeten volgenamnesty.orgamnesty.org.
- Diplomatieke druk, inclusief publiek erkennen dat er oorlogsmisdaden en genocide plaatsvinden – dit zien we bij landen als Ierland en nu deels bij België; EU moet hier één lijn in trekkenamnesty.org.
- Steun voor gerechtigheid: ICC steunen financieel en politiek, bereid zijn arrestatiebevelen uit te voeren, en gebruik maken van universele jurisdictie waar mogelijkamnesty.orgamnesty.org.
- Bescherm humanitaire hulp: ervoor zorgen dat Israël bv. UNRWA niet kapotmaakt, geef UNRWA juist steunamnesty.org.
- Aanpak van de bezetting: implementeer juridische verplichtingen om handel met illegale nederzettingen te verbieden en investeringen die de bezetting in stand houden te stoppenamnesty.orgamnesty.org (ICJ-advies juli 2024 bevestigde dat dat moet).
Al deze punten vloeien direct of indirect voort uit internationaal (en humanitair) recht. Het is duidelijk: juridisch is er genoeg grond om stevig op te treden; het gebrek daaraan was vooral politiek. Vandaar de bittere slotzin van Amnesty: “In de geschiedenisboeken komen twee soorten politici: zij die zwegen bij de genocide in Gaza, en zij die opstonden om ze te stoppen.”amnesty.org.
Europees en Belgisch recht: mensenrechten, wapencontrole en plicht tot hulp
Naast de globale normen heeft de Europese Unie eigen kaders die lidstaten binden. Zo is er het EU Gemeenschappelijk Standpunt inzake Wapenexport (2008). Dit is weliswaar geen verordening, maar het verplicht de 27 landen om exports te toetsen aan criteria zoals respect voor mensenrechten en internationaal humanitair recht in het bestemmingsland. Als er een duidelijk risico is dat wapens gebruikt worden voor ernstige schendingen, moet de exportvergunning geweigerd wordensomo.nl. In theorie had dit tijdens de Gaza-oorlog betekend dat elke EU-staat meteen alle nieuwe wapenleveringen aan Israël pauzeert. Een paar landen deden dat: bv. Spanje heeft naar verluidt in oktober 2023 de uitstaande licenties “herbekeken” (wat meestal inhoudt: tijdelijk on hold gezet). Finland en Denemarken beslisten in die periode eveneens geen militair materieel meer naar Israël te exporteren – deels onder druk van linkse oppositie. Maar op EU-niveau kwam er (door verdeeldheid) geen collectief wapenembargo. Dat noopte de Europese Commissie-voorzitter Von der Leyen ertoe in 2024 te verklaren dat ze “geen wettelijke basis zag voor een EU-wapenembargo gezien Israël’s recht op zelfverdediging”. Dit standpunt kreeg felle kritiek omdat het het eigen gemeenschappelijk standpunt leek te negeren.
Verder hebben alle EU-landen de EU-Verdragen en het Handvest van de Grondrechten onderschreven, die de EU verplichten een extern beleid te voeren dat de mensenrechten hooghoudt. De EU kondigde bijvoorbeeld in andere gevallen sancties af tegen landen die grootschalige misdrijven begingen (denk aan Syrië, Rusland, Myanmar). In het geval van Israël/Gaza echter, lag dat moeilijk omdat sancties unanimiteit vereisen en sommige lidstaten dwarslagen. EU-recht faciliteert wel dat individuele landen verder gaan zolang het geen afbreuk doet aan gemeenschappelijk beleid. Het is zelfs zo dat EU-recht niet verbiedt dat lidstaten unilaterale sancties opleggen op gebied waar de EU niet al sancties heeft – bijvoorbeeld een nationaal verbod op handel met illegale nederzettingen, zoals België nu plantbrusselstimes.com. Sterker, men kan betogen dat EU-staten via hun internationaalrechtelijke verplichtingen daartoe gehouden zijn, en EU-recht staat dat toe omdat het de internationale rechtsorde respecteert.
Het Belgisch recht heeft de internationale verplichtingen grotendeels geïmplementeerd. België strafbaarstelde genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden in zijn strafwet, en (zij het beperkt) voorzien is op universële vervolging. Daarnaast hebben we de specifieke wapenexportwetgeving. Zoals eerder vermeld, zijn de gewesten bevoegd, maar federale afspraken (zoals die in 2009) geven richting. De Vlaamse en Waalse decreten over wapenhandel vereisen expliciet toetsing aan bv. mensenrechtencriteria – gelijklopend aan het EU-standpunt. In Vlaanderen bijvoorbeeld is er een Wapenhandeldecreet dat stelt dat een vergunning geweigerd wordt als de export in strijd is met België’s internationale verplichtingen of een risico vormt voor ernstige mensenrechtenschendingen. Dit diende in 2023-2024 de basis te zijn om geen export toe te staan, en wellicht ook om doorvoer te beletten. Het Brusselse vonnis van juli 2025 beriep zich erop dat Vlaanderen zijn eigen (en federale) regelgeving niet nakwam door toch doorvoer toe te staanpeoplesdispatch.orgpeoplesdispatch.org. De rechter wees erop dat Vlaanderen zowel naar Belgisch als internationaal recht de plicht had hier op te treden. Hier zien we Belgisch recht en internationaal recht in elkaars verlengde: wat de Genocideconventie gebiedt, moet door nationale instanties afgedwongen worden als de uitvoerende macht in gebreke blijft.
Belgisch recht bevat ook mogelijkheden om bedrijven aan te pakken. Ten eerste via sanctieregimes: als België personen op de persona non grata-lijst zet of handel met nederzettingen verbiedt, zijn Belgische bedrijven wettelijk gehouden zich daaraan te houden. Zo’n verbod op nederzettingsgoederen via Koninklijk Besluit, zoals geplandbrusselstimes.com, zou bepaalde import (bijv. wijn uit de Westelijke Jordaanoever of technologie uit een Ariel-nederzetting) illegaal maken. Ten tweede kan via strafrecht een bedrijf vervolgd worden: de Belgische wet kent het principe dat rechtspersonen strafrechtelijk aansprakelijk kunnen zijn. Mochten dus Belgische ondernemingen bewust participeren in leveringen die dienen om genocide te plegen (stel: een Belgische leverancier levert chemicaliën wetende dat die gebruikt worden om water te vergiftigen, hypothetisch), dan kan dat onder medeplichtigheid aan volkerenmoord geschaard worden. Dergelijke gevallen zijn gelukkig niet aan de orde gekomen, maar het geeft aan hoe zwaar de aansprakelijkheid kán zijn.
Bovendien zijn Belgische bedrijven onderworpen aan due diligence-verplichtingen onder EU-regels (er komt een EU-richtlijn IMVO aan die bedrijven verplicht ketenonderzoek te doen naar mensenrechtenschendingen). Hoewel die nog niet van kracht was in 2023, is de tendens duidelijk: bedrijven moeten mensenrechtenschade in hun waardeketens identificeren en voorkomen. Een bedrijf dat winst maakt op grond van ernstige schendingen loopt reputatieschade en potentieel ook burgerrechtelijke aansprakelijkheid (schadeclaims van slachtoffers bijvoorbeeld).
Samengevat, in Belgisch en Europees recht zien we:
- Wapenhandel-regels die genocide-assistentie moeten voorkomen (en de Belgische rechter handhaafde dat nu actief)peoplesdispatch.org.
- Sanctie- en mensenrechtenmechanismen die landen in staat stellen (en zelfs verplichten) de relaties met een genocidaire staat te herzien (Belgische en EU-sancties).
- Strafwetten tegen genocide die potentieel tot vervolging van daders (en medeplichtigen) kunnen leiden, ook in België.
België, de EU en hun bedrijven mogen dus niet neutraal toekijken volgens het recht – ze moeten zich inspannen om verder bloedvergieten te verhinderen en vooral hun eigen betrokkenheid eraan uitsluiten. Dat is exact wat nu, wellicht laat op gang, in beweging komt. Men voelt juridisch én ethisch de urgentie.
Wat kan er méér gedaan worden?
Gezien de bovenstaande analyse – wat België al doet, wat anderen doen, en wat het recht eist – dringt zich de vraag op: wat kan er nog meer gedaan worden? Zowel specifiek door België en Vlaanderen, als door de EU-lidstaten gezamenlijk of afzonderlijk. Hoewel België met zijn recente maatregelen een stevige stap zet, geven mensenrechtenorganisaties aan dat dit slechts het begin kan zijn van een actievere preventieve politiek om een einde te maken aan het lijden in Gaza en verantwoording af te dwingen.
Een aantal mogelijke verdere stappen:
Nog bredere sancties:
België zou naast het opschorten van samenwerkingen, importverboden en wapenbanen ook gerichte financiële sancties kunnen overwegen. Denk aan het bevriezen van tegoeden van personen of bedrijven die betrokken zijn bij oorlogsmisdaden (veel landen leggen bv. sancties op tegen Russische generaals; iets gelijkaardigs kan tegen Israëlische bevelhebbers die verantwoordelijk zijn voor aanvallen op burgers). Ook kan België pleiten voor een EU-sanctiepakket dat verder gaat dan het huidige niets. Amnesty riep op om Israëlische entiteiten, zoals wapenbedrijven en banken die de oorlog financieren of propaganda verspreiden, te treffensomo.nlsomo.nl. In lijn hiermee zou België op EU-niveau medestanders kunnen zoeken voor bijvoorbeeld een olieboycot richting het Israëlische leger (brandstof is cruciaal voor tanks en jets).
Diplomatie opschalen:
België kan in de VN Veiligheidsraad (waar het regelmatig zetelt als verkozen lid, al was dat in 2019-2020 voor het laatst) of Algemene Vergadering het voortouw nemen om genocide-onderzoeken of resoluties erdoor te krijgen. Er ligt al een initiatief van diverse landen bij het ICJ; België zou zich daar formeel bij kunnen aansluiten om te tonen dat het de juridische weg steunt. Bovendien kan België blijven coalities smeden binnen de EU met gelijkgezinden (Ierland, Spanje, Slovenië, etc.) om de druk hoog te houden dat de EU uiteindelijk collectief optreedt. Hoe meer landen individueel stappen nemen, hoe meer de Commissie of Raad achter de feiten aanloopt en mogelijk alsnog een gezamenlijke lijn wil. België kan hieraan bijdragen door bijvoorbeeld een internationale conferentie te organiseren over Gaza’s wederopbouw en rechtvaardigheid, waar ook minder overtuigde landen bij aan tafel komen.
Ondersteuning van gerechtigheid:
Concreet kan België extra middelen vrijmaken om het Internationaal Strafhof te ondersteunen in het Gaza-onderzoek – financieel of met extra onderzoekers. België kan ook publiek verklaren dat het klaarstaat om personen die door het ICC gezocht worden te arresteren als ze Belgisch grondgebied betreden. Zulke verklaringen verhogen de druk op Israëlische functionarissen en tonen moreel leiderschap. Daarnaast kan het Belgische gerecht in overleg met internationale partners kijken of er dossiers zijn die hier geopend kunnen worden (bv. als dubbel-nationalen bij betrokken zijn – stel een Belgisch-Palestijns gezin is omgekomen, zou het federaal parket kunnen onderzoeken of er Belgische rechtsmacht is wegens de Belgische nationaliteit van slachtoffers). Dit klinkt misschien symbolisch, maar het signaal dat niemand boven de wet staat is belangrijk.
Bedrijven verantwoordelijk houden:
De Belgische overheid kan duidelijke richtlijnen uitsturen naar Belgische bedrijven inzake due diligence in Israël en Palestina. Bijvoorbeeld een waarschuwing aan alle financiële instellingen om op te letten dat ze niet betrokken zijn bij de financiering van nederzettingen of Israëlische wapenaankopen. Of een circulaire aan havenbedrijven en luchtvaart om de vonnisuitvoering streng na te leven en verdachte zendingen proactief te melden. Daarnaast kan de overheid in EU-verband pleiten dat de komende IMVO-richtlijn (MVO Due Diligence) expliciet conflict- en oorlogssituaties meeneemt: bedrijven zouden verplicht moeten zijn extra stappen te zetten als ze actief zijn in een gebied waar mogelijk genocide of ernstige schendingen plaatsvinden.
Humanitaire en wederopbouwinitiatieven:
Terwijl de misdaden gaande zijn, is ook de plicht om de slachtoffers te helpen van kracht. België kan proberen om, samen met andere landen, een maritieme of luchtbrug op te zetten om humanitaire hulp massaal Gaza binnen te krijgen, zelfs als Israël moeilijk doet. Dat is spannend (vergt mogelijk onderhandelingen met Egypte, druk op Israël, of zelfs begeleiding door VN-troepen), maar wel een krachtig statement van “we laten mensen niet creperen”. Voor de langere termijn kan België het voortouw nemen in een wederopbouwfonds voor Gaza, gekoppeld aan voorwaarden van respect voor internationaal recht door alle partijen. Zo’n fonds zou nu al kunnen beginnen met plannen, zodat eens de wapens zwijgen, Gaza niet vergeten wordt. België heeft immers historisch ervaring met wederopbouw (denk aan Libanon na 2006 waar België actief was).
EU machinerie activeren:
Mocht de EU als instituut blijven falen door veto’s, dan kunnen groepen van gelijkgestemde landen gebruik maken van “versterkte samenwerking” of ad-hoc coalities. Bijvoorbeeld: een “Sanctiecoalitie voor Gaza” van pakweg 10 EU-landen (waaronder België) die overeenkomen om samen een pakket in te voeren (al hebben ze dat nationaal al, samen sta je sterker). Dit zou anderen kunnen aanmoedigen alsnog mee te doen. Ook kan men de nieuwe Europese Mensenrechten-sanctieregime (Magnitsky-achtige sancties) inzetten om individuen die betrokken zijn bij de ergste misdrijven te sanctioneren – dit vereist normaal unanimiteit, maar men kan alvast lijsten opstellen en de druk opvoeren op dwarsliggers door publieke opinie.
Uiteindelijk hangt veel af van politieke wil en publieke druk. Juridisch is, zoals we zagen, de weg vrij om veel te doen. België’s recente koerswijziging toont dat publieke en coalitie-druk werken: men wilde geen “grote crisis” in de regering en heeft daarom gedaan wat eigenlijk internationaal vereist was aa.com.traa.com.tr. Andere landen kennen gelijkaardige dynamieken. Het is dus zaak voor burgers en maatschappelijke organisaties in heel Europa om hun regeringen scherp te houden: zwijgen of stilzitten is eigenlijk niet legaal, laat staan moreel te verantwoorden in het licht van mogelijke genocide.
Conclusie
In een Europa dat verdeeld reageerde op de tragedie in Gaza, heeft België zich gaandeweg ontpopt tot een land dat zijn verantwoordelijkheid ernstig begint te nemen. Waar het aanvankelijk voorzichtig laveerde, heeft België onder druk van publieke opinie en coalitiepartners een ambitieus pakket maatregelen afgekondigd: van de erkenning van Palestina tot sancties en een wapenembargo. Daarmee schaart België zich bij landen als Ierland, Spanje en Slovenië die niet langer willen volstaan met woorden, maar daden stellen om het geweld – door velen als een genocide op de Palestijnen bestempeld – te stoppenamnesty.org. Natuurlijk, België handelde niet in een vacuum: het keek ook naar wat anderen deden. Ierland en Spanje toonden moreel leiderschap door vroeg Palestina te erkennen en het beestje bij naam te noemen (al in 2023 viel het woord “genocide” in hun politieke debatten) aa.com.tr. Slovenië bewees dat zelfs een kleine staat grootse stappen kan zetten als de wil er is, zoals een eenzijdig wapenembargo aljazeera.com. Aan de andere kant van het spectrum zagen we landen die achterbleven of zelfs tegenwerkten – een reminder dat de strijd om solidariteit binnen de EU zelf ook woedt.
België’s eigen interne debat – waarbij een minister dreigde de regering te laten vallen als er geen hardere lijn kwam aa.com.tr – illustreert dat dit geen makkelijk besluit was. Maar uiteindelijk koos men de kant van het internationaal recht en de menselijkheid, boven politieke koudwatervrees. Dat is lovenswaardig én noodzakelijk. Want zoals de juridische analyse toont, hebben landen geen vrije keuze om genocides te negeren: ze zijn verplicht te voorkomen wat voorkomen kan worden, en zich ver weg te houden van medeplichtigheidamnesty.orgamnesty.org. Belgische rechtbanken en vakbonden hebben dat principe ook in de praktijk gebracht door te weigeren wapens door te laten die zouden kunnen bijdragen aan de slachtingpeoplesdispatch.orgreuters.com.
Toch is dit verhaal nog niet ten einde. Zolang de bommen vallen of een volk crepeert achter een blokkade, is er méér te doen. België kan en moet misschien nog verder gaan, en andere Europese landen evenzeer. Genocide voorkomen is, tragisch genoeg, een examen waar de internationale gemeenschap in het verleden vaak voor gezakt is (Bosnië, Rwanda…). Nu liggen alle “signalen op rood”amnesty.org en telt de wereld meer dan 60.000 doden in Gazatheguardian.com. De geschiedenis zal oordelen over wie opkwam en wie zweegamnesty.org. In die geschiedenis lijkt België – zij het na aarzeling – de kant van de menselijkheid te kiezen. Hopelijk kan dat ook andere landen inspireren om hun beloftes aan “nooit meer” waar te maken. Want uiteindelijk is solidariteit niet alleen een emotie, maar een plicht wanneer een volk op de rand van uitroeiing staat. België heeft een stap gezet; nu de rest van Europa nog.
Bronnen:
De informatie in deze blog is gebaseerd op berichtgeving van The Brussels Timesbrusselstimes.com brusselstimes.com, The Guardiantheguardian.com theguardian.com, Anadolu Agencyaa.com.traa.com.tr, Reuters reuters.com, Al Jazeera aljazeera.comaljazeera.com, Amnesty Internationalamnesty.org amnesty.org en juridische analyses van o.a. het Internationaal Gerechtshof icj.org. Deze bronnen benadrukken unisono de ongeziene ernst van de situatie in Gaza en de noodzaak van een krachtige respons.
https://www.theguardian.com/world/live/2025/sep/02/middle-east-crisis-israel-gaza-palestine-un-belgium-live-news-updates?page=with%3Ablock-68b68df48f0845562740e9b3If the EU won’t stop Israel’s genocide in Gaza, member states must go it alone – Amnesty Internationalhttps://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2024/12/if-the-eu-wont-stop-israels-genocide-in-gaza-member-states-must-go-it-alone/If the EU won’t stop Israel’s genocide in Gaza, member states must go it alone – Amnesty Internationalhttps://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2024/12/if-the-eu-wont-stop-israels-genocide-in-gaza-member-states-must-go-it-alone/Belgian unions refuse handling arms shipments for Israel-Hamas conflict | Reutershttps://www.reuters.com/world/europe/belgian-unions-refuse-handling-arms-shipments-israel-hamas-conflict-2023-10-31/Belgian unions refuse handling arms shipments for Israel-Hamas conflict | Reutershttps://www.reuters.com/world/europe/belgian-unions-refuse-handling-arms-shipments-israel-hamas-conflict-2023-10-31/Belgium reaches deal on recognising Palestine: What was agreed?https://www.brusselstimes.com/1728405/belgium-avoids-government-crisis-with-palestine-deal-what-was-agreed-tbtb
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Geef het artikel een dikke duim!
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
Liefs Annemie