Markus Gabriel en AI: werkelijkheid, begrip en verantwoordelijkheid

Markus Gabriel en kunstmatige intelligentie: het klinkt als een gesprek over wat machines straks allemaal zullen kunnen. Hier beginnen we met een beperktere vraag. Wat bedoelt Gabriel wanneer hij zegt dat “de wereld” niet bestaat, en hoe vermijden we dat we daar zomaar een uitspraak over AI van maken? Zijn stelling gaat over een allesomvattende werkelijkheid. Ze bewijst geen technische grens van een AI-systeem en geeft zo’n systeem evenmin moreel gezag.

Misschien herken je het moment waarop een helder geformuleerd antwoord ineens als zekerheid voelt. Dat kan bij een filosofisch interview gebeuren, maar ook bij een chatbot. Een moeilijke gedachte wordt pas bruikbaar wanneer je kunt nagaan wat er precies wordt beweerd. Daarom lezen we één primaire tekst en passen we daarna, op eigen verantwoordelijkheid, een onderscheid toe op een fictieve AI-situatie.

Eén primaire tekst: Gabriel antwoordt op een gerichte vraag

Onze bron is het interview van Graham Harman met Markus Gabriel bij Edinburgh University Press van 23 september 2016. Zoek daarin de vraag over hoofdstuk zeven van Fields of Sense. Gabriel vat daar zijn redenering samen. Dit artikel is een leesingang bij dat antwoord, geen volledige bespreking van zijn boeken en geen overzicht van zijn latere AI-opvattingen.

In zijn uitleg betekent bestaan: verschijnen binnen een betekenisveld. De wereld zou dan het betekenisveld van álle betekenisvelden moeten zijn. Volgens Gabriel kan zo’n geheel niet zelf verschijnen zonder zijn aanspraak op allesomvattendheid te verliezen. Dat is de kern van zijn ontologische argument. Het gaat dus om wat bestaan betekent, niet alleen om wat wij al dan niet kunnen kennen.

Je hoeft die redenering niet te aanvaarden om de vraag te begrijpen. Een eerste leesvraag is: volgt de conclusie uit de gekozen betekenis van bestaan? Een tweede: moet een allesomvattend geheel inderdaad op dezelfde manier bestaan als wat erin voorkomt? Dat zijn vragen voor filosofische argumentatie. Een indrukwekkende naam of aantrekkelijke titel beantwoordt ze niet voor jou.

Betekenisvelden in mensentaal

Neem als eigen verduidelijkend voorbeeld een brief op de keukentafel. Je kunt vragen naar papier en inkt, naar de betekenis van de zinnen of naar een afspraak die met de brief wordt bevestigd. Die vragen verschillen, hoewel je naar hetzelfde voorwerp kijkt. Dit voorbeeld is van ons; het is geen citaat of uitputtende definitie van Gabriels betekenisvelden.

Een ander voorbeeld: een verzonnen personage kan werkelijk een rol spelen in een roman zonder als mens bij jou aan te bellen. Het verschil tussen een verhaal en een gebeurtenis verdwijnt daardoor niet. Je hoeft evenmin te besluiten dat alles slechts een mening is. Juist het benoemen van de context maakt gerichte controle mogelijk: staat deze passage in het boek, of is ze eraan toegevoegd?

Voor onze manier van lezen is dat een bruikbare uitnodiging: maak duidelijk welke vraag je stelt. De stap naar kritisch denken en broncontrole is vervolgens een eigen praktische toepassing. We stellen Gabriels ontologie niet voor als een bewezen methode om propaganda te herkennen.

Wat volgt hier niet uit voor kunstmatige intelligentie?

Uit het antwoord in dit interview volgt geen voorspelling over het aantal taken dat een systeem ooit zal kunnen uitvoeren. Het beslist ook niet of een bepaald systeem bewustzijn heeft. Wie een dergelijke conclusie aan Gabriel toeschrijft, heeft daarvoor een gerichte bron nodig waarin hij die kwestie daadwerkelijk behandelt. Het interviewfragment dat wij hier lezen volstaat daar niet voor.

De verleiding is begrijpelijk. “Een machine kan tekst produceren” klinkt concreet. “Een machine begrijpt alles” klinkt als een uitbreiding daarvan. Toch zijn het verschillende beweringen. Voor de eerste kun je een afgebakende prestatie onderzoeken. Bij de tweede moet je eerst uitleggen wat je met begrijpen en alles bedoelt. Een reeks goede antwoorden neemt dat begripswerk niet over.

Ook een waarschuwing verdient diezelfde zorgvuldigheid. “AI maakt fouten” is geen bewijs dat ieder antwoord fout is. Het NIST-profiel voor generatieve AI uit 2024 beschrijft onder meer het risico van overtuigend gepresenteerde onjuiste inhoud en van overmatig vertrouwen in systemen. Dat risicokader onderbouwt een reden tot controle; het is geen bewijs voor Gabriels filosofische stelling.

Een fictieve casus: een chatbot beoordeelt een hulpvraag

Stel je voor dat een vereniging een chatbot gebruikt om vragen over ondersteuning samen te vatten. Een vrijwilliger krijgt een keurige alinea: de aanvraag lijkt niet passend. De alinea klinkt rustig, logisch en volledig. De aanvrager herkent zijn situatie er niet in. Wie moet nu wat onderzoeken?

De technische vraag: geeft de samenvatting de aangeleverde informatie correct weer? Vergelijk de tekst met de oorspronkelijke aanvraag. Zijn bedragen, termijnen of bezwaren overgenomen? Hier is een controleerbare taak nodig. De vraag wordt niet opgelost door te zeggen dat de tekst menselijk klinkt.

De filosofische vraag: wat bedoelen we in dit gesprek met begrip? Kunnen uitleggen, relevante verbanden leggen en verantwoordelijkheid dragen zijn niet vanzelf hetzelfde. Je mag die vraag openhouden terwijl je een concrete fout al herstelt. Niemand hoeft eerst een theorie over bewustzijn af te ronden om een ontbrekende zin terug te zetten.

De morele en organisatorische vraag: wie hoort de aanvrager, wie kan een afwijzing wijzigen en wie legt verantwoording af? Een systeem gebruiken is een keuze binnen een organisatie. In dit voorbeeld is onze norm dat een betrokkene een begrijpelijk antwoord en een bereikbare verantwoordelijke verdient. Dat is onze waardenkeuze, geen citaat van Gabriel en geen weergave van een specifieke wettelijke procedure.

Menselijke controle moet zichtbaar worden in een afspraak

“Er kijkt altijd iemand mee” kan geruststellend klinken, maar vraagt uitwerking. Heeft die persoon tijd en toegang tot de oorspronkelijke informatie? Mag diegene de uitkomst wijzigen? Weet de aanvrager waar hij terechtkan? De verdieping over menselijke controle bij AI-apps helpt zulke praktische vragen afzonderlijk te stellen.

Soms is het voldoende om een samenvatting te laten verbeteren. In een andere situatie moet de vereniging het gebruik tijdelijk beperken, omdat niemand fouten behoorlijk kan opvangen. Welke keuze verantwoord is, hangt af van de concrete taak en gevolgen. De naam van een filosofische stroming kan die beoordeling niet vervangen.

Hier ligt ook een menselijke grens: wie weinig tijd, digitale vaardigheid of vertrouwen heeft, mag niet automatisch de extra controlelast dragen. Vraag daarom naast “werkt het?” ook “voor wie werkt het, en wie moet het herstellen wanneer het misloopt?”. Dat sluit aan bij onze bredere aandacht voor menselijke waardigheid en toegankelijke ondersteuning.

Groeitaak: onderzoek één zin over AI

Kies een uitspraak die je werkelijk tegenkomt. Bijvoorbeeld: “Dit systeem kan objectief bepalen wie hulp nodig heeft.” Noteer eerst de exacte zin en de herkomst. Verdeel daarna je vragen over drie kolommen: welke prestatie wordt beloofd, welke betekenis krijgen woorden zoals objectief, en welke beslissing wil men ermee rechtvaardigen?

Zoek voor de prestatie een concrete beoordeling, voor de begrippen een duidelijke uitleg en voor de beslissing een verantwoordelijke. Vind je iets niet, schrijf dan “nog onbekend”. Dat is een bruikbaar resultaat. Bij zelfstandig denken hoort ook dat je een oordeel kunt uitstellen.

Veelgestelde vragen

Zegt Gabriel dat niets echt bestaat?

Nee. De hier besproken stelling richt zich op “de wereld” als allesomvattend geheel. Ze ontkent niet eenvoudig dat mensen, voorwerpen of gebeurtenissen bestaan. Lees de gebruikte begrippen mee voordat je de titel als losse slogan gebruikt.

Bewijst dit artikel dat AI geen bewustzijn heeft?

Nee. Het besproken argument levert hier geen technische of filosofische einduitspraak over AI-bewustzijn. We onderscheiden een tekstlezing van onze eigen vragen over verantwoord gebruik.

Moet ik het met Gabriel eens zijn?

Je mag zijn redenering onderzoeken, betwisten of voorlopig openlaten. Een goede kennismaking geeft je voldoende houvast om een preciezere vraag te stellen. Daar begint deze leesroute.

Welke zin wil jij voortaan minder snel als vanzelfsprekend aanvaarden? Je hoeft het hele debat te beheersen om één onderscheid zorgvuldig te maken. Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.

Wil je één bewering verder onderzoeken? De oefenbibliotheek biedt een korte broncontrole vóór je een bericht deelt. Dit is onze eigen leesoefening, geen methode van Gabriel.

Welke kleine stap past vandaag bij jou?

Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.

Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.

Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.

Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.

Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.

Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.

Steun ons door uw aankopen: