Waarom betaalbaar wonen, voedsel, energie en bestaanszekerheid niet alleen economische onderwerpen zijn, maar ook raken aan zelfrespect, verbondenheid en onze democratische toekomst.
Stel je een vrouw voor die iedere ochtend vroeg opstaat.
Ze werkt, betaalt haar belastingen, zorgt voor haar gezin en probeert verstandig met haar geld om te gaan.
Toch wordt haar wereld iedere maand een beetje kleiner.
De huur gaat omhoog. De boodschappen kosten meer. Een onverwachte tandartsrekening betekent dat iets anders moet wachten. Een avond met vrienden voelt plots als een luxe.
Ze krijgt te horen dat ze beter moet budgetteren, weerbaarder moet worden of gewoon wat harder moet werken.
Maar wat als ze al haar best doet?
Wat als het probleem niet uitsluitend bij haar ligt?
Die vragen brengen ons bij de Duitse econoom Isabella Weber, die een ongemakkelijke maar belangrijke kwestie op tafel legt: wat gebeurt er met een democratie wanneer mensen steeds minder vertrouwen hebben dat ze via die democratie hun dagelijkse leven kunnen verbeteren?
In haar boek Antifascistische economie: Een pleidooi voor betaalbaarheid, bestaanszekerheid en democratie, verschenen in het Nederlands in november 2026, pleit Weber voor een economie waarin menselijke behoeften en waardigheid niet ondergeschikt worden gemaakt aan winst en marktwerking.
Wie haar oorspronkelijke betoog wil lezen, vindt bij bol.com de Nederlandstalige editie van Antifascistische economie van Isabella WeberWeber.
Het boek is geen neutraal handboek dat alle economische stromingen gelijk behandelt. Weber verdedigt een uitgesproken beleidsvisie. Juist daarom is het interessant om haar argumenten kritisch te onderzoeken.
Haar boodschap gaat verder dan koopkracht.
Ze vraagt ons na te denken over de samenleving die we samen willen zijn.
En misschien raakt dat wel aan een van de belangrijkste vragen van deze tijd:
Kan iemand zich werkelijk vrij voelen wanneer de basis van het bestaan voortdurend onzeker is?
1. Je kunt alles goed proberen te doen en toch niet rondkomen
We leven in een samenleving waarin persoonlijke verantwoordelijkheid terecht belangrijk wordt gevonden.
Je maakt keuzes. Je draagt bij waar je kunt. Je probeert je toekomst vorm te geven.
Maar persoonlijke verantwoordelijkheid heeft grenzen.
Je bepaalt niet zelfstandig de huurprijzen in je omgeving. Je kunt de internationale energieprijzen niet veranderen. Je hebt doorgaans weinig invloed op de prijszetting van grote ondernemingen.
Toch wordt financiële onzekerheid vaak voorgesteld alsof ze vooral voortkomt uit individuele keuzes.
Dat kan leiden tot een pijnlijke verschuiving.
Een probleem dat mede ontstaat door economische omstandigheden, wordt ervaren als persoonlijk falen.
Misschien herken je een van deze gedachten:
- Waarom lukt het anderen wel?
- Ben ik niet verstandig genoeg met geld?
- Had ik andere keuzes moeten maken?
- Waarom moet ik altijd zo hard vechten voor iets vanzelfsprekends?
Natuurlijk kunnen persoonlijke beslissingen financiële gevolgen hebben. Maar niet ieder tekort is het resultaat van een verkeerde beslissing.
Een laag inkomen is geen bewijs van een lage menselijke waarde.
Dat onderscheid verdient veel meer aandacht.
Even stilstaan
Denk eens aan iemand die je kent en die financieel moeilijk rondkomt.
Welke verklaring komt spontaan bij je op?
Denk je eerst aan het karakter en de keuzes van die persoon? Of kijk je ook naar inkomen, woonkosten, gezondheid, zorgverantwoordelijkheden en beschikbare ondersteuning?
Die tweede blik maakt persoonlijke verantwoordelijkheid niet onbelangrijk.
Ze maakt ons oordeel vollediger.
2. Wat bedoelt Isabella Weber met antifascistische economie?
De term antifascistische economie klinkt misschien ongewoon.
Het gaat bij Weber niet eenvoudigweg over een economie die tegen een bepaalde politieke partij is.
Ze stelt een fundamentelere vraag:
Hoe kunnen we een economie organiseren die voorkomt dat grote groepen mensen hun bestaanszekerheid, waardigheid en vertrouwen in democratische instellingen verliezen?
Haar uitgangspunt is dat democratie kwetsbaar wordt wanneer burgers wel politieke rechten hebben, maar weinig invloed ervaren op de economische omstandigheden die hun dagelijks leven bepalen.
Je mag stemmen.
Je mag kritiek uiten.
Je mag deelnemen aan het publieke debat.
Maar als wonen, energie, voedsel, vervoer en gezondheidszorg onbetaalbaar worden, kan die formele politieke vrijheid voor sommige mensen steeds minder betekenisvol aanvoelen.
Weber noemt dat een belangrijke tegenstrijdigheid binnen het neoliberale denken.
Wat is neoliberalisme eigenlijk?
Neoliberalisme is geen perfect afgebakend begrip. In de politieke economie verwijst het doorgaans naar benaderingen die marktwerking, concurrentie, privatisering, deregulering en individuele verantwoordelijkheid centraal stellen.
Voorstanders wijzen op innovatie, keuzevrijheid, ondernemerschap en economische efficiëntie.
Critici benadrukken dat marktwerking niet vanzelf zorgt voor eerlijke machtsverhoudingen of toegankelijke basisvoorzieningen.
Weber behoort duidelijk tot die kritische traditie.
Volgens haar hebben overheden te vaak verteld dat ze weinig kunnen doen tegen de kosten van levensonderhoud, terwijl economische markten in werkelijkheid worden gevormd door wetten, instellingen, infrastructuur en ondernemingen met uiteenlopende machtsposities.
Een markt is geen natuurverschijnsel dat volledig buiten menselijke beslissingen staat.
De manier waarop we onze economie organiseren, is voor een deel een politieke en maatschappelijke keuze.
Dat betekent niet dat de overheid ieder economisch probleem kan oplossen.
Het betekent wel dat we mogen onderzoeken welke regels nodig zijn om markten beter te laten functioneren voor de samenleving.
3. De verborgen relatie tussen bestaansonzekerheid en zelfwaarde
Hier raakt Webers werk aan thema’s die we op narcisme.blog vaker bespreken: zelfwaarde, macht, schaamte, grenzen en de menselijke behoefte aan veiligheid.
Langdurige financiële onzekerheid is niet alleen een kwestie van cijfers.
Ze kan ook een psychologische belasting worden.
Wie voortdurend moet nadenken over de volgende factuur, een mogelijke huurverhoging of het verlies van werk, heeft minder ruimte voor ontspanning en toekomstplanning.
Financiële stress kan bijdragen aan slaapproblemen, piekeren, relationele spanningen en gevoelens van machteloosheid.
Dat betekent niet dat iedereen met financiële problemen psychische klachten ontwikkelt. Mensen verschillen in draagkracht, omstandigheden, steun en herstelmogelijkheden.
Maar het zou vreemd zijn om te verwachten dat bestaansonzekerheid geen enkele invloed heeft op ons emotionele leven.
Wanneer een economische moeilijkheid een identiteitsvraag wordt
Stel je Pieter voor.
Hij werkt voltijds maar kan nauwelijks sparen.
Wanneer vrienden voorstellen om samen iets te gaan eten, verzint hij een excuus. Hij wil niet opnieuw moeten uitleggen dat hij het niet kan betalen.
Na verloop van tijd vraagt hij zich niet alleen af waarom zijn geld tekortschiet.
Hij begint zich af te vragen of hij zelf tekortschiet.
En daar gebeurt iets belangrijks.
Een financieel probleem raakt verweven met zijn zelfbeeld.
Weber beschrijft hoe economische onzekerheid ook het gevoel van waardigheid en handelingsvermogen kan aantasten.
In de psychologie maken we een onderscheid tussen wat iemand meemaakt en wie iemand is.
Dat onderscheid is essentieel.
Je kunt financieel kwetsbaar zijn zonder minderwaardig te zijn.
Je kunt afhankelijk zijn van maatschappelijke ondersteuning zonder je autonomie als mens te verliezen.
Je kunt werkloos zijn zonder je betekenis voor anderen kwijt te raken.
Menselijke waardigheid is geen beloning die je pas verdient wanneer je economisch succesvol bent.
Wil je onderzoeken hoe gedachten over jezelf kunnen ontstaan en veranderen? In onze gids over zelfbewustzijn en zelfreflectie lees je hoe je ervaringen, overtuigingen en automatische reacties beter leert onderscheiden, zonder van zelfreflectie een nieuwe vorm van zelfveroordeling te maken.
4. Waarom economische onzekerheid een voedingsbodem kan worden voor autoritarisme
Een van Webers meest prikkelende stellingen is dat langdurige bestaansonzekerheid de aantrekkingskracht van autoritaire politieke bewegingen kan versterken.
Haar redenering verloopt ongeveer zo.
Wanneer mensen ervaren dat hun leven moeilijker wordt, zoeken ze naar verklaringen en oplossingen.
Wanneer gevestigde politieke instellingen vooral antwoorden dat economische problemen onvermijdelijk zijn, kan het vertrouwen in die instellingen afnemen.
Op dat moment kunnen politieke leiders aantrekkelijk worden die eenvoudige antwoorden beloven.
Ze bieden een herkenbare vijand, een verhaal over vroeger en de belofte dat één krachtige leider de orde zal herstellen.
Het verhaal verschuift dan van economische kwetsbaarheid naar een tegenstelling tussen groepen mensen.
Niet de ingewikkelde verdeling van economische macht staat centraal, maar de vraag wie er zogenaamd wel en niet bij hoort.
Waarom het onderscheid belangrijk is
Niet iedereen die economisch onzeker is, wordt autoritair.
En niet iedere aanhanger van een autoritaire beweging verkeert in financiële moeilijkheden.
Politieke overtuigingen worden ook gevormd door geschiedenis, cultuur, identiteit, sociale omgeving, media, discriminatie en persoonlijke ervaringen.
Weber erkent zelf dat de relatie tussen economische omstandigheden en fascisme niet monocausaal is.
Dat betekent eenvoudigweg dat er geen enkele oorzaak bestaat die alles verklaart.
Economische onzekerheid is dus geen volledige verklaring voor autoritarisme.
Maar ze kan wel een voedingsbodem vormen waarin bepaalde politieke boodschappen sterker aanslaan.
De verleiding van een eenvoudige schuldige
Stel dat iemand zegt:
‘Jouw leven is moeilijk omdat die andere groep te veel krijgt.’
Dat is een bijzonder eenvoudige verklaring voor een ingewikkeld probleem.
Ze kan tijdelijk een gevoel van duidelijkheid geven.
Maar ze biedt niet noodzakelijk een oplossing voor hoge woonkosten, onvoldoende inkomen, gebrekkige openbare diensten of geconcentreerde economische macht.
Hier ontstaat een belangrijke vraag:
Wie profiteert ervan wanneer mensen die allebei moeite hebben om rond te komen, elkaar als tegenstander gaan zien?
Daarom is het zo belangrijk om politieke boodschappen kritisch te leren onderzoeken. In onze uitgebreide gids propaganda herkennen en kritisch denken ontdek je hoe angst, groepsidentiteit, herhaling en misleidende framing onze overtuigingen kunnen beïnvloeden.
De bedoeling is niet om iedereen te wantrouwen.
Het gaat erom dat je leert onderscheiden tussen een controleerbare verklaring en een verhaal dat vooral emotionele reacties probeert uit te lokken.
5. De macht van grote ondernemingen: wie bepaalt eigenlijk de prijs?
We denken bij inflatie vaak aan een eenvoudig verhaal.
De vraag stijgt. Het aanbod is beperkt. De prijzen gaan omhoog.
Dat kan inderdaad gebeuren.
Maar Weber vraagt ons daarnaast te kijken naar de macht van ondernemingen die prijzen bepalen.
In 2023 publiceerde ze samen met econoom Evan Wasner het wetenschappelijke artikel Sellers’ Inflation, Profits and Conflict: Why Can Large Firms Hike Prices in an Emergency?
Hun analyse onderzoekt hoe bedrijven met marktmacht tijdens crisissen prijsverhogingen kunnen doorvoeren, onder meer wanneer kostenstijgingen en aanbodproblemen een brede verwachting van hogere prijzen creëren.
Het begrip sellers’ inflation, of verkopersinflatie, verwijst naar de rol van prijszettingsmacht van ondernemingen in inflatieprocessen.
Dit betekent nadrukkelijk niet dat alle inflatie wordt veroorzaakt door hebzucht of dat iedere onderneming buitensporige winsten maakt.
Energieprijzen, lonen, transport, schaarste, internationale handel, monetair beleid en andere omstandigheden spelen eveneens een rol.
De bijdrage van Weber en Wasner is dat ze de aandacht vestigen op een factor die volgens hen onvoldoende wordt meegenomen: de mogelijkheid dat bepaalde bedrijven tijdens economische schokken hun prijzen en winstmarges sterker verhogen dan hun kosten alleen zouden verklaren.
Hun onderzoek heeft tot een belangrijk economisch debat geleid. De omvang van deze mechanismen verschilt per sector, periode en land.
Een eenvoudige vergelijking
Stel je twee ondernemingen voor.
Een kleine buurtwinkel krijgt te maken met duurdere elektriciteit en hogere aankoopprijzen. De eigenaar probeert de kosten door te rekenen, maar vreest klanten te verliezen.
Een grote onderneming met weinig directe concurrentie heeft mogelijk meer ruimte om haar prijzen te verhogen.
Beide ondernemingen opereren in dezelfde economie.
Maar ze beschikken niet over dezelfde onderhandelingsmacht.
Daarom is het onvoldoende om uitsluitend over ‘de markt’ te spreken alsof alle deelnemers evenveel invloed hebben.
Een goed functionerende markt vraagt niet alleen vrijheid, maar ook aandacht voor machtsverschillen.
6. Wat betekent dit voor België?
Misschien denk je nu: interessant, maar België is de Verenigde Staten niet.
Dat klopt.
België heeft een andere sociale geschiedenis en een uitgebreid stelsel van sociale zekerheid, collectieve arbeidsovereenkomsten en publieke voorzieningen.
Ook de automatische loonindexering maakt een belangrijk verschil.
Het Federaal Planbureau beschrijft hoe de Belgische indexeringssystemen lonen en sociale uitkeringen helpen aanpassen aan de levensduurte. Die aanpassingen verlopen niet voor iedereen op hetzelfde moment of volgens precies dezelfde regels.
Maar indexering beschermt mensen niet tegen ieder koopkrachtprobleem.
De persoonlijke uitgaven van een huishouden kunnen anders evolueren dan de gemiddelde prijzen waarop de index is gebaseerd.
En ook mensen zonder voldoende inkomen blijven kwetsbaar.
Meer dan 1,9 miljoen mensen met een armoederisico
Volgens Statbel liep in 2025 16,5 procent van de Belgische bevolking risico op armoede of sociale uitsluiting.
Dat zijn iets meer dan 1,9 miljoen mensen.
Het gaat niet uitsluitend over personen die onder een inkomensgrens leven. De indicator omvat ook ernstige materiële en sociale ontbering en huishoudens met een zeer lage werkintensiteit.
Het cijfer vraagt om nuance.
Niet iedereen binnen die groep ervaart dezelfde moeilijkheden. Bovendien is het aandeel ten opzichte van 2024 gedaald.
Toch blijft het maatschappelijke vraagstuk aanzienlijk.
Het gaat over echte mensen.
Over gezinnen waarin de wasmachine niet zomaar vervangen kan worden.
Over alleenstaanden die voortdurend moeten kiezen tussen noodzakelijke uitgaven.
Over mensen met een beperking of gezondheidsproblemen voor wie deelname aan werk of samenleving extra kosten en hindernissen kan meebrengen.
Over ouders die proberen hun kinderen kansen te bieden terwijl hun financiële speelruimte beperkt blijft.
Dat zijn niet uitsluitend individuele problemen.
Het zijn ook vragen over maatschappelijke organisatie.
België kent al voorbeelden van gerichte bescherming
Denk aan het sociaal tarief voor energie.
Dat is een wettelijk geregeld voordeliger tarief voor mensen die aan bepaalde voorwaarden voldoen.
De Belgische energieregulator CREG berekent dit tarief periodiek en past onder meer mechanismen toe die sterke stijgingen kunnen beperken.
Het sociaal tarief bewijst niet dat iedere prijsbeperking wenselijk of effectief is.
Het toont wel dat een overheid gerichte instrumenten kan gebruiken om een essentiële basisbehoefte betaalbaarder te maken.
En precies over zulke mogelijkheden wil Weber een breder gesprek openen.
7. Een economie voor menselijke waardigheid: vijf concrete voorstellen
Weber beperkt zich niet tot kritiek.
Ze wil dat we opnieuw nadenken over concrete manieren om de basis van het bestaan te beschermen.
Haar voorstellen vormen geen volledig uitgewerkt Belgisch beleidsprogramma. Ze bieden wel interessante aanknopingspunten.
1. Maak essentiële goederen betaalbaar
Voedsel, energie, huisvesting, gezondheidszorg en vervoer zijn geen willekeurige consumptiegoederen.
Wie er onvoldoende toegang toe heeft, ondervindt gevolgen voor gezondheid, veiligheid en maatschappelijke participatie.
Weber pleit daarom voor gerichte maatregelen die prijsstijgingen bij essentiële goederen kunnen beperken.
Dat kunnen tijdelijke prijsafspraken, regulering, gerichte subsidies of andere stabilisatiemechanismen zijn.
Maar zulke maatregelen moeten zorgvuldig ontworpen worden.
Een te lage maximumprijs kan in bepaalde omstandigheden leiden tot tekorten, minder investeringen of problemen voor producenten.
Prijsbescherming zonder aandacht voor productie, bevoorrading en kwaliteit is geen duurzame oplossing.
De relevante vraag is daarom niet: overheid of markt?
De vraag is: welk instrument werkt, voor wie, onder welke voorwaarden en met welke neveneffecten?
2. Ontwikkel publieke alternatieven
Wat als mensen voor bepaalde essentiële diensten een degelijk publiek alternatief hebben?
Weber bespreekt het concept van public options.
Dat zijn publiek georganiseerde of ondersteunde voorzieningen die naast private aanbieders kunnen bestaan.
Denk bijvoorbeeld aan sociale huisvesting, openbaar vervoer, publieke gezondheidsvoorzieningen of bepaalde vormen van publieke voedselvoorziening.
Het idee is dat een betrouwbaar publiek alternatief niet alleen rechtstreeks mensen helpt, maar ook druk kan uitoefenen op de markt.
Private aanbieders blijven mogelijk.
Maar ze zijn niet langer de enige toegangspoort tot een basisbehoefte.
Een publieke voorziening moet uiteraard zelf efficiënt, toegankelijk, transparant en democratisch verantwoord functioneren.
Ook publieke organisaties kunnen tekortschieten.
De kwaliteit van het bestuur blijft doorslaggevend.
3. Versterk waardig werk en inkomenszekerheid
Werk kan mensen inkomen, structuur, sociale contacten en maatschappelijke betekenis bieden.
Maar betaald werk is niet de enige vorm van waardevolle menselijke bijdrage.
Zorg voor een naaste, vrijwilligerswerk en andere maatschappelijke activiteiten hebben eveneens betekenis.
Weber bespreekt onder meer een werkgelegenheidsgarantie: een voorstel waarbij de overheid ervoor zorgt dat mensen die willen en kunnen werken, toegang krijgen tot maatschappelijk zinvol en behoorlijk betaald werk.
Dat is iets anders dan mensen zonder onderscheid verplichten om eender welke baan te aanvaarden.
Een werkelijk waardig arbeidsbeleid houdt rekening met gezondheid, competenties, arbeidsomstandigheden, zorgtaken en mogelijkheden tot ontwikkeling.
Het moet bovendien onderzocht worden op uitvoerbaarheid, financiering en mogelijke effecten op bestaande banen.
Een verwant, maar verschillend beleidsidee is het universele basisinkomen. De Nederlandse historicus Rutger Bregman verkent dit in Gratis geld voor iedereen. Hij onderzoekt hoe inkomenszekerheid en een andere organisatie van werk maatschappelijke mogelijkheden zouden kunnen verruimen. Zijn voorstellen vormen geen bewijs dat een basisinkomen in iedere context de beste oplossing is, maar ze bieden waardevolle stof voor debat.
Voor België opent dit een boeiend gesprek.
Hoe combineren we activering met respect voor menselijke grenzen?
Hoe vermijden we dat ondersteuning een systeem van voortdurende vernedering en wantrouwen wordt?
En hoe zorgen we ervoor dat werk werkelijk helpt om bestaanszekerheid op te bouwen?
4. Beperk buitensporige concentraties van economische macht
Weber stelt ook de groeiende concentratie van rijkdom en ondernemingsmacht ter discussie.
Ze bespreekt ideeën zoals grenzen aan extreme rijkdom en een sterkere democratische tegenmacht.
Hier moeten we onderscheid maken tussen een moreel uitgangspunt en een uitvoerbaar beleidsinstrument.
Het beperken van buitensporige machtsconcentratie is een doel dat op verschillende manieren kan worden nagestreefd.
Mogelijke instrumenten zijn mededingingsbeleid, fiscale maatregelen, transparantie over eigendom en betere bescherming van werknemers en consumenten.
Een absoluut vermogensplafond roept bijkomende vragen op over eigendomsrechten, waardering, ontwijking en internationale coördinatie.
Het is dus geen eenvoudige maatregel die zonder verdere analyse kan worden ingevoerd.
De Franse econoom Thomas Piketty benadert deze discussie vanuit de geschiedenis van economische ongelijkheid. In Een kleine geschiedenis van de gelijkheid onderzoekt hij hoe samenlevingen ongelijkheid hebben teruggedrongen en welke politieke en institutionele keuzes daarbij een rol speelden.
Dat maakt zijn werk een interessante aanvulling op Weber: waar zij vooral kijkt naar betaalbaarheid en economische macht tijdens crisissen, biedt Piketty een breder historisch perspectief op de verdeling van welvaart.
De achterliggende vraag blijft relevant:
Hoeveel private economische macht kan zich concentreren voordat ze ook de democratische besluitvorming begint te beïnvloeden?
5. Bouw universele basisvoorzieningen uit
Een van de interessantste onderdelen van Webers visie is het onderscheid tussen geld geven en voorzieningen toegankelijk maken.
Een voldoende inkomen is belangrijk.
Maar wanneer essentiële diensten schaars, slecht georganiseerd of extreem duur zijn, volstaat een inkomensverhoging niet altijd om de problemen structureel op te lossen.
Daarom bespreekt Weber universal basic services: universele basisvoorzieningen.
Het gaat om diensten die voor iedereen of voor brede bevolkingsgroepen toegankelijk worden gemaakt, ongeacht de persoonlijke financiële draagkracht.
Denk aan gezondheidszorg, vervoer, onderwijs, huisvesting en andere noodzakelijke infrastructuur.
Het begrip bouwt voort op de traditie van de foundational economy, die de alledaagse basis van het economische leven centraal stelt.
Universele basisvoorzieningen en inkomensondersteuning hoeven elkaar niet uit te sluiten.
Ze kunnen elkaar aanvullen.
Een mens heeft zowel middelen nodig om eigen keuzes te maken als toegang tot voorzieningen die een waardig leven mogelijk maken.
8. De vergeten vraag: wat kost het wanneer we niets doen?
In politieke debatten wordt vaak gevraagd hoeveel sociale investeringen kosten.
Dat is een terechte vraag.
Overheidsmiddelen zijn niet onbeperkt.
Maar een verantwoord debat onderzoekt ook de kosten van onvoldoende ondersteuning.
Wat gebeurt er wanneer mensen noodzakelijke gezondheidszorg uitstellen?
Wanneer slechte huisvesting gezondheidsproblemen verergert?
Wanneer langdurige stress de deelname aan werk of onderwijs bemoeilijkt?
Wanneer kinderen opgroeien in omstandigheden die hun ontwikkelingskansen beperken?
Sommige gevolgen zijn financieel meetbaar.
Andere raken aan levenskwaliteit, vertrouwen, sociale samenhang en menselijke mogelijkheden.
Dat betekent niet dat iedere sociale investering zichzelf automatisch terugverdient.
Er zijn verschillen in doelmatigheid en effectiviteit.
Maar een begrotingsanalyse die uitsluitend naar de onmiddellijke uitgaven kijkt, kan belangrijke maatschappelijke effecten missen.
Een vraag aan jou
Als een overheid investeert in betaalbare huisvesting, zie je dan vooral de uitgave van vandaag?
Of kijk je ook naar mogelijke effecten op gezondheid, stabiliteit, maatschappelijke deelname en toekomstige uitgaven?
Een volwassen economisch debat heeft beide perspectieven nodig.
9. Waarom veerkracht geen excuus mag worden om mensen aan hun lot over te laten
In een van de interviews met Weber wordt uitgebreid gesproken over veerkracht.
Dat onderwerp verdient bijzondere aandacht.
We moedigen mensen vaak aan om weerbaarder te worden.
Om zich aan te passen.
Om ondanks tegenslag verder te gaan.
Dat kan waardevol zijn.
Maar er bestaat een risico wanneer veerkracht wordt voorgesteld als de voornaamste oplossing voor omstandigheden die structureel schadelijk blijven.
Stel je een werknemer voor die voortdurend overbelast raakt.
We kunnen die persoon leren om grenzen te stellen, rust te nemen en beter met stress om te gaan.
Maar als de werkdruk onveranderd onhoudbaar blijft, is individuele stresshantering slechts een deel van de oplossing.
Dezelfde logica geldt voor bestaansonzekerheid.
Budgetadvies kan nuttig zijn.
Financiële educatie ook.
Maar wanneer het inkomen structureel onvoldoende is om noodzakelijke kosten te dragen, kan geen enkele budgetmethode het volledige tekort laten verdwijnen.
Dit betekent niet dat we persoonlijke veerkracht moeten afwijzen.
Het betekent dat individuele veerkracht en collectieve verantwoordelijkheid elkaar moeten versterken.
Ook op persoonlijk niveau helpt het om je draagkracht te erkennen. In onze bijdrage over grenzen stellen zonder schuldgevoel en innerlijke veiligheid onderzoeken we hoe je gezonde grenzen kunt ontwikkelen zonder voortdurend te moeten bewijzen dat je sterk genoeg bent.
Een samenleving mag mensen helpen om sterker te worden.
Maar ze moet ook onderzoeken waarom zoveel mensen voortdurend sterk moeten zijn.
10. Wat heeft dit met narcisme, manipulatie en macht te maken?
Misschien vraag je je af waarom we op narcisme.blog aandacht besteden aan een econoom.
Het antwoord ligt niet in de gedachte dat bepaalde economische systemen of politieke leiders automatisch een narcistische persoonlijkheidsstoornis hebben.
Zo’n diagnose kan niet op basis van beleid, publieke uitspraken of politieke voorkeuren worden gesteld.
De relevante verbinding is een andere.
Op narcisme.blog onderzoeken we hoe macht, afhankelijkheid, schaamte en manipulatieve communicatie menselijke relaties kunnen beïnvloeden.
Een aantal van die begrippen is ook bruikbaar om maatschappelijke machtsverhoudingen kritisch te onderzoeken.
Maar we moeten voorzichtig blijven.
Een ongezonde relatie tussen twee personen is niet hetzelfde als een economische structuur.
En een samenleving kan niet op dezelfde manier psychologisch worden gediagnosticeerd als een individu.
Toch zijn er interessante vergelijkingspunten.
Schuld verschuiven
Wanneer economische moeilijkheden uitsluitend worden toegeschreven aan de mensen die erdoor getroffen worden, kan dat structurele oorzaken aan het zicht onttrekken.
Mensen tegenover elkaar plaatsen
Politieke communicatie kan verschillende kwetsbare groepen als concurrenten voorstellen, ook wanneer zij deels dezelfde belangen hebben.
Afhankelijkheid versterken
Wie onvoldoende toegang heeft tot middelen en voorzieningen, beschikt soms over minder mogelijkheden om ongewenste of schadelijke omstandigheden te verlaten.
Macht normaliseren
Sterke machtsconcentraties kunnen vanzelfsprekend gaan lijken wanneer mensen het gevoel krijgen dat er geen alternatieven bestaan.
Deze patronen zijn geen bewijs van een narcistische stoornis.
Ze bieden wel een kader om kritisch na te denken over verantwoordelijkheid, autonomie en machtsverschillen.
En dat sluit aan bij een centrale gedachte van persoonlijk herstel:
Je hoeft niet ieder probleem dat je overkomt te interpreteren als bewijs dat jij tekortschiet.
11. Van schaamte naar solidariteit: een ander verhaal over menselijke waarde
Misschien is de belangrijkste bijdrage van Weber uiteindelijk niet één specifiek economisch instrument.
Misschien is het de manier waarop zij menselijke waardigheid centraal stelt.
In onze samenleving wordt succes vaak verbonden met inkomen, bezit, productiviteit of sociale positie.
Maar wat zegt dat over iemand die door ziekte niet kan werken?
Over een mantelzorger?
Over een ouder die alleen voor kinderen zorgt?
Over een gepensioneerde die zich vrijwillig inzet?
Over iemand die zijn leven na ingrijpende gebeurtenissen opnieuw probeert op te bouwen?
Zijn die mensen minder waard?
Natuurlijk niet.
Toch kan de economische taal die we gebruiken onbedoeld suggereren dat menselijke betekenis vooral afhangt van meetbare prestaties.
Een waardige samenleving erkent dat mensen ook waarde hebben wanneer ze niet voortdurend economisch productief zijn.
Solidariteit betekent daarbij niet dat verantwoordelijkheid verdwijnt.
Ze betekent dat mensen elkaar niet uitsluitend beoordelen op hun individuele prestaties.
Ze erkent dat afhankelijkheid, zorg en wederkerigheid bij het menselijke bestaan horen.
Iedereen heeft op verschillende momenten ondersteuning nodig.
De vraag is hoe we die ondersteuning organiseren zonder mensen hun zelfrespect te ontnemen.
Deze verbinding tussen persoonlijk welzijn en maatschappelijke verantwoordelijkheid vormt ook het vertrekpunt van onze gids zelfzorg en solidariteit: samen werken aan een menswaardiger samenleving.
Zelfzorg en solidariteit hoeven geen tegenpolen te zijn.
Je mag je grenzen beschermen en toch betrokken blijven.
Je mag ondersteuning ontvangen en tegelijk bijdragen waar dat haalbaar is.
En je hoeft jezelf niet uit te putten om een betekenisvolle plaats in de samenleving te verdienen.
12. Een ecologische economie moet ook sociaal rechtvaardig zijn
Weber verbindt economische bestaanszekerheid nadrukkelijk met ecologie en klimaatbeleid.
Dat verband is belangrijk.
We kunnen klimaatverandering niet ernstig aanpakken zonder aandacht voor de gevolgen van ons energie- en productiesysteem.
Maar een ecologische transitie die de kosten vooral bij kwetsbare huishoudens legt, kan maatschappelijke weerstand oproepen.
Denk aan een gezin dat in een slecht geïsoleerde huurwoning woont.
Het heeft weinig controle over de renovatie van het gebouw.
Misschien ontbreken ook de middelen om over te schakelen op een andere verwarmingsinstallatie.
Het zou weinig rechtvaardig zijn om dat gezin uitsluitend verantwoordelijk te maken voor het energieverbruik van de woning.
Een sociale klimaattransitie vraagt daarom om toegankelijke alternatieven, investeringen en een verdeling van kosten die rekening houdt met draagkracht.
Weber bespreekt bovendien bufferstocks, of strategische voorraden, als mogelijke manier om bepaalde grondstoffenmarkten te stabiliseren.
Bij een overschot kunnen voorraden worden opgebouwd. Bij schaarste kan een deel worden vrijgegeven.
In theorie kunnen zulke instrumenten prijsschommelingen beperken en producenten meer zekerheid bieden.
Maar ook hier hangt het succes af van financiering, opslagkosten, transparant beheer, internationale samenwerking en de werking van de specifieke markt.
De bredere gedachte is dat economische en ecologische stabiliteit niet los van elkaar kunnen worden bekeken.
Een leefbare planeet en een waardig bestaan zijn geen concurrerende doelstellingen die we zomaar tegen elkaar mogen uitspelen.
13. Wat kunnen we kritisch bevragen in Webers voorstellen?
Een interessante denker verdient meer dan instemming alleen.
Haar ideeën worden sterker wanneer we ze ook aan moeilijke vragen onderwerpen.
Zo moeten we onderzoeken welke prijsmaatregelen daadwerkelijk helpen en wanneer ze het risico op schaarste vergroten.
We moeten nagaan hoe publieke voorzieningen efficiënt kunnen worden beheerd, zonder onnodige bureaucratie of politieke bevoordeling.
Een werkgelegenheidsgarantie vraagt om een realistische inschatting van geschikte banen, financiering en de gevolgen voor de arbeidsmarkt.
En beleid tegen grote vermogensconcentraties moet rekening houden met internationale kapitaalstromen, rechtszekerheid en de gevolgen voor investeringen.
Daarnaast mogen we de opkomst van autoritaire politiek niet uitsluitend economisch verklaren.
Racisme, antisemitisme, nationalistische mythes, politieke propaganda en historische machtsstructuren kennen ook een eigen dynamiek.
Economische bescherming kan democratische weerbaarheid ondersteunen.
Maar ze vervangt geen onafhankelijke rechtspraak, vrije media, grondrechten, betrouwbaar onderwijs of actieve burgers.
Misschien is dat de belangrijkste nuance.
Betaalbaarheid alleen garandeert geen democratie. Maar structurele bestaansonzekerheid kan het vertrouwen in democratische instellingen onder druk zetten.
14. Een kleine oefening: van machteloosheid naar invloed
Grote maatschappelijke problemen kunnen overweldigend aanvoelen.
Niet iedereen heeft de tijd, energie of mogelijkheden om zich intensief met economie en politiek bezig te houden.
Dat hoeft ook niet.
Toch kan het waardevol zijn om na te denken over de ruimte waarin je zelf invloed hebt.
Neem enkele minuten voor deze oefening.
Stap 1 — Benoem een concrete zorg.
Welke maatschappelijke ontwikkeling raakt jou momenteel het meest?
Misschien zijn dat woonkosten, gezondheidszorg, energie, werkzekerheid of de toegankelijkheid van sociale ondersteuning.
Stap 2 — Maak onderscheid tussen schuld en verantwoordelijkheid.
Welke onderdelen liggen binnen je persoonlijke invloed?
Welke onderdelen vragen om gezamenlijke actie, beleid of maatschappelijke verandering?
Stap 3 — Onderzoek je informatiebronnen.
Krijg je betrouwbare informatie over oorzaken en mogelijke oplossingen?
Of merk je vooral boodschappen op die angst, woede of wantrouwen tegenover bepaalde groepen versterken?
Stap 4 — Zoek een haalbare vorm van betrokkenheid.
Dat kan een gesprek zijn, een vraag aan een gemeenteraadslid, deelname aan een burgerinitiatief of ondersteuning van een organisatie die rond het onderwerp werkt.
Stap 5 — Bewaak je grenzen.
Je hoeft niet alle maatschappelijke problemen op te lossen.
Betrokkenheid is waardevol, maar mag geen nieuwe verplichting worden die je uitput.
Het doel is niet om jezelf meer verantwoordelijkheid op te leggen dan je kunt dragen.
Het doel is om machteloosheid te onderzoeken zonder jezelf of anderen te veroordelen.
15. Wat zou er veranderen als menselijke waardigheid ons vertrekpunt werd?
Stel je een politiek debat voor waarin de eerste vraag niet uitsluitend is hoeveel economische groei een maatregel oplevert.
Maar ook:
Kan iemand daardoor veiliger wonen?
Wordt noodzakelijke zorg toegankelijker?
Krijgen mensen meer ruimte om een zelfstandig leven op te bouwen?
Vermindert de afhankelijkheid van een kleine groep machtige aanbieders?
En worden de voordelen en lasten rechtvaardig verdeeld?
Dat zijn geen eenvoudige vragen.
Ze vragen om degelijk onderzoek, politieke keuzes en bereidheid om resultaten kritisch te evalueren.
Maar ze verleggen de aandacht.
Weg van de gedachte dat mensen zich onder alle omstandigheden aan economische systemen moeten aanpassen.
Naar de vraag hoe economische systemen het leven van mensen kunnen ondersteunen.
Daar ligt voor mij de waarde van Isabella Webers bijdrage.
Ze herinnert ons eraan dat de economie geen doel op zichzelf is.
Ze is een manier om menselijke behoeften, samenwerking en maatschappelijke ontwikkeling te organiseren.
En dus mogen we haar ook op die resultaten beoordelen.
16. Conclusie: democratie begint ook aan de keukentafel
Democratie leeft in parlementen, verkiezingen en onafhankelijke instellingen.
Maar ze wordt ook ervaren aan de keukentafel.
Wanneer een gezin bespreekt welke rekening kan wachten.
Wanneer een werknemer bang is om zijn baan te verliezen.
Wanneer iemand noodzakelijke zorg uitstelt.
Wanneer mensen het gevoel krijgen dat ze wel mogen stemmen, maar nauwelijks invloed hebben op de omstandigheden waarin ze leven.
Isabella Weber vraagt ons om die dagelijkse ervaringen ernstig te nemen.
Niet omdat financiële zekerheid ieder maatschappelijk conflict zal oplossen.
Niet omdat overheidsingrijpen altijd beter is dan marktwerking.
En zeker niet omdat mensen zonder financiële zorgen automatisch democratisch denken.
Maar omdat menselijke waardigheid ook een materiële basis heeft.
Voedsel, energie, wonen, gezondheidszorg, betekenisvolle maatschappelijke deelname en een zekere mate van toekomstvertrouwen zijn geen bijkomstigheden.
Ze bepalen mee hoeveel ruimte mensen ervaren om eigen keuzes te maken.
Een economie die mensen voortdurend dwingt om te overleven, laat minder ruimte voor leven.
En een samenleving die menselijke waardigheid centraal stelt, moet bereid zijn om dat bespreekbaar te maken.
Misschien begint een sterkere democratie daarom niet met de belofte dat iedereen rijk kan worden, maar met de overtuiging dat niemand zijn menselijke waardigheid hoeft te verdienen.
Praat mee: hoe kijk jij naar bestaanszekerheid?
Ik ben benieuwd hoe jij dit ervaart.
- Vind jij dat de Belgische sociale zekerheid voldoende bescherming biedt tegen de stijgende kosten van het leven?
- Welke basisvoorziening zou volgens jou als eerste toegankelijker of betaalbaarder moeten worden?
- Waar ligt voor jou de grens tussen persoonlijke verantwoordelijkheid en maatschappelijke solidariteit?
- Denk jij dat financiële onzekerheid het vertrouwen in politiek en democratie beïnvloedt?
Je hoeft het niet met Isabella Weber of met mijn interpretatie eens te zijn.
Verschillende ervaringen en goed onderbouwde meningen kunnen ons begrip verdiepen.
Deel gerust je visie in de reacties. Respectvolle kritiek en andere perspectieven zijn welkom.
En herken je iemand die zich voortdurend persoonlijk schuldig voelt over financiële omstandigheden waarover die weinig controle heeft? Dan kun je dit artikel met die persoon delen.
Niet om een politieke overtuiging op te leggen, maar om ruimte te maken voor een eerlijker gesprek over menselijke waardigheid.
Veelgestelde vragen
Wie is Isabella Weber?
Isabella M. Weber is een Duitse econoom, verbonden aan de University of Massachusetts Amherst. Ze onderzoekt onder meer inflatie, prijszettingsmacht, economische geschiedenis en beleidsinstrumenten om essentiële goederen betaalbaar te houden.
Wat betekent antifascistische economie?
Bij Weber gaat het om een economisch beleidskader dat bestaanszekerheid, menselijke waardigheid, democratische zeggenschap en bescherming tegen buitensporige economische machtsconcentratie centraal stelt.
Beweert Weber dat armoede automatisch tot fascisme leidt?
Nee. Ze beschrijft economische onzekerheid als een mogelijke voedingsbodem voor autoritaire bewegingen, niet als de enige of onvermijdelijke oorzaak. Historische, culturele, politieke en sociale factoren blijven belangrijk.
Zijn prijscontroles altijd een goede oplossing?
Nee. Gerichte, goed ontworpen prijsmaatregelen kunnen in bepaalde omstandigheden helpen, maar kunnen ook tekorten, verkeerde prikkels of bijkomende kosten veroorzaken. De werking moet per sector en situatie worden onderzocht.
Wat zijn universele basisvoorzieningen?
Dat zijn essentiële diensten, zoals gezondheidszorg, onderwijs, vervoer of bepaalde woonvoorzieningen, die breed toegankelijk worden gemaakt. Het concept richt zich op daadwerkelijke toegang tot noodzakelijke voorzieningen en kan samengaan met inkomensondersteuning.
Wat kunnen we in België leren van Webers ideeën?
België kent al vormen van economische bescherming, zoals automatische loonindexering, sociale zekerheid en sociale energietarieven. Webers werk nodigt uit om na te gaan waar deze systemen goed functioneren, waar bescherming tekortschiet en welke aanvullende instrumenten effectief en betaalbaar zouden kunnen zijn.
Wat heeft economische bestaanszekerheid met psychisch welzijn te maken?
Langdurige financiële onzekerheid kan bijdragen aan stress, piekeren en gevoelens van machteloosheid. De gevolgen verschillen per persoon. Meer bestaanszekerheid kan een belangrijke beschermende factor zijn, maar vervangt geen passende ondersteuning bij psychische of andere gezondheidsproblemen.
Bronnen en verdere verdieping
- Isabella M. Weber (2026). Antifascistische economie: Een pleidooi voor betaalbaarheid, bestaanszekerheid en democratie. Nederlandse editie.
https://www.isabellaweber.com/ - Weber, Isabella M. & Wasner, Evan (2023). Sellers’ Inflation, Profits and Conflict: Why Can Large Firms Hike Prices in an Emergency? Review of Keynesian Economics, 11(2), 183–213.
https://doi.org/10.4337/roke.2023.02.05 - Better Future Podcast (5 november 2026). Life After Neoliberalism | Isabella Weber on Anti-Fascist Economics. Interview door Michael Mezzatesta.
https://www.youtube.com/@michaelmezz - Wajahat Ali / The Left Hook (15 oktober 2026). How to Fight Fascism With Economics | Isabella Weber. Interview met Isabella Weber.
- Statbel (5 februari 2026). Belgische cijfers over het risico op armoede of sociale uitsluiting.
https://statbel.fgov.be/ - Federaal Planbureau (2026). Inflatie en indexering.
https://www.plan.be/ - CREG (2026). Informatie over het sociaal tarief voor energie.
https://www.creg.be/ - Essential Economics. Onderzoek naar essentiële goederen en diensten.
https://essentialeconomics.org/ - Foundational Economy. Onderzoek en beleidsontwikkeling rond de economische fundamenten van het dagelijks leven.
https://foundationaleconomy.com/
Redactionele toelichting: dit artikel is een onafhankelijke Nederlandstalige bespreking van Webers economische gedachtegoed, aangevuld met Belgische context en reflecties over menselijk welzijn. De fictieve situaties dienen ter illustratie. De verwijzingen naar boeken kunnen commerciële affiliate-links bevatten wanneer deze via het affiliateprogramma van narcisme.blog worden aangeboden. Beleidsvoorstellen worden besproken als mogelijke instrumenten, niet als bewezen oplossingen voor iedere economische situatie.
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.
Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.
Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.
Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.
Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.
Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.
Steun ons door uw aankopen:
Ontdek meer van
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.