De afgelopen tien jaar heeft Europa een heropleving gezien van sterk wij-groep denken. Deze periode varieerde van Brexit tot nationalistische regeringen. Er zijn ook felle discussies over identiteit ontstaan. Steeds vaker klinkt het verhaal dat “wij” bijzonder zijn. Of dat nu een natie, politieke achterban of religieuze gemeenschap is. Anderen respecteren ons niet voldoende.
Sociale wetenschappers noemen dit fenomeen collectief narcisme en.wikipedia.org frontiersin.org. Het is een groepstrots die op het eerste gezicht patriottisch oogt, maar eigenlijk fragiel en defensief is. In dit blog duiken we dieper in collectief narcisme in Europa van de afgelopen tien jaar.
Hierbij leggen we de nadruk op politiek, nationalisme en religie. We bekijken de wetenschappelijke inzichten over de mechanismen en gevolgen. Daarna illustreren we aan de hand van recente Europese voorbeelden hoe deze vorm van groepsdenken is opgekomen. We laten ook zien welke impact het heeft.
Wat is collectief narcisme?
Collectief narcisme is in de psychologie gedefinieerd als een overdreven, onrealistische overtuiging in de grootsheid van de eigen groep. Deze overtuiging heeft constante externe bevestiging en erkenning nodig researchgate.net.
Met andere woorden: het gaat verder dan gezonde trots. Waar een patriot zijn land waardeert om wat het is, eist de collectief narcist dat anderen dat ook voortdurend erkennen.
Mensen die hoog scoren op een meetinstrument voor collectief narcisme hebben bepaalde opvattingen. Ze vinden bijvoorbeeld dat “de ware waarde van onze groep niet wordt erkend door de rest”. Ze vinden ook dat hun groep “speciale behandeling en respect verdient”en.wikipedia.org frontiersin.org.
Dit verschijnsel is waargenomen bij allerlei groepen. Deze groepen variëren van nationale en etnische groepen tot religieuze gemeenschappen. Ze omvatten ook politieke bewegingen of zelfs sportfans en.wikipedia.org.
Kenmerken van collectief narcisme zijn onder andere:
Overdreven superioriteitsgevoel
De overtuiging dat de eigen groep uniek en superieur is, en het onvermogen om tekortkomingen of kritiek te erkennen. Men gelooft dat de groep uitverkoren is of uitzonderlijke kwaliteiten heeft die door buitenstaanders niet op waarde worden geschat en.wikipedia.org.
Behoefte aan externe validatie
Er is een voortdurende honger naar erkenning en respect van anderen voor de vermeende grootsheid van de groep en.wikipedia.org. Complimenten van groepsgenoten volstaan niet; men wil dat iedereen de superioriteit erkent. Wanneer die erkenning uitblijft, voelt men zich diep gekrenkt en.wikipedia.org.
Overgevoeligheid en vijandigheid bij kritiek
Collectief narcisme gaat gepaard met een defensieve houding. Zelfs kleine of vermeende beledigingen aan het adres van de groep kunnen leiden tot felle, soms agressieve reacties en.wikipedia.org. Een onschuldige grap of kritische opmerking van een buitenstaander wordt al snel gezien als een aanval die gewroken moet worden.
Zo bedreigden in Polen collectief narcistische burgers eens een komiek fysiek, nadat deze een satirische opmerking maakte over de regering. Ze voelden zich zó gekrenkt dat ze openlijk leedvermaak toonden om zijn tegenslagen en.wikipedia.org.
Wantrouwen en complotdenken
Er heerst een diep wantrouwen tegenover andere groepen. Collectief narcisme “voorziet constant bedreigingen in intergroepssituaties die veel verbeelding vereisen om als beledigend of bedreigend te worden gezien”en.wikipedia.org. Men denkt al gauw dat andere groepen in het geheim samenspannen om de eigen groep te ondermijnen en.wikipedia.org.
Complottheorieën vinden in deze mindset vruchtbare grond. Bijvoorbeeld, het idee dat “Brussel ons klein wil houden” is gebruikelijk. Er is ook de overtuiging dat elites of minderheden een heimelijk plan hebben. Ze willen de waarden van “het echte volk” kapot maken. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
Deze vorm van groepsidentiteit is dus allesbehalve zelfverzekerd.
Integendeel, onderzoek wijst erop dat collectief narcisme voortkomt uit een onzeker zelfbeeld en onvervulde persoonlijke behoeften. Personen met een gekrenkt ego kunnen proberen hun eigenwaarde op te krikken. Ze doen dit door zich te wentelen in een verheerlijkt beeld van hun groep. kar.kent.ac.uk en.wikipedia.org.
De Duitse filosoof Theodor Adorno merkte al op dat de blinde aanbidding van het eigen volk in Nazi-Duitsland mede voortkwam. Dit was uit een gevoel van persoonlijke frustratie en minderwaardigheid. Deze gevoelens werden geprojecteerd op het collectief en.wikipedia.org.
Met andere woorden: wie zich van binnen klein voelt, zoekt compensatie. Ze vinden het idee prettig deel uit te maken van iets groots. Daarom verdedigen ze dat krampachtig tegen elke kritiek.
Collectief narcisme in politieke bewegingen
In Europa is de afgelopen tien jaar een golf van populistische en nationalistische politieke bewegingen opgekomen. Deze bewegingen raken precies deze snaar.
Zulke bewegingen presenteren zich vaak als de stem van “het echte volk”. Dit volk verdient eindelijk erkenning. Ze zetten zich af tegen vermeende vijandige “elites” of buitenstaanders researchgate.net.
Wetenschappers signaleren dat er een sterke overlap is tussen de opkomst van deze autoritaire populistische stromingen en collectief narcistisch denken. Mudde en Rovira Kaltwasser (2017) stellen dat moderne populisten illiberale acties beloven. Ze willen de krachten verslaan die “tegen het volk” zouden samenzweren researchgate.net researchgate.net.
Charismatische leiders in deze bewegingen fungeren als boegbeeld van de groepsgrootheidswaan. Zij spiegelen hun volgers een groots nationaal zelfbeeld voor. In ruil daarvoor krijgen zij adoratie en mandaat om hard op te treden tegen vermeende vijanden van de groep en.wikipedia.org en.wikipedia.org.
Dit mechanisme is beschreven als een symbiose van narcisme:
de leider hunkert naar bewondering (“spiegeltje, spiegeltje aan de wand…”), terwijl de achterban hunkert naar een leider die hun ideaalbeeld van de groep belichaamt en.wikipedia.org en.wikipedia.org.
Een treffend voorbeeld vinden we in Hongarije.
Premier Viktor Orbán heeft sinds 2010 een uitgesproken nationalistisch-populistische koers gevaren. Hij schildert de Hongaren af als trotse mensen die door buitenlandse mogendheden (lees: de EU) niet serieus genomen worden. In een toespraak in 2012 riep Orbán voor een menigte uit: “We will not be a colony. We will not live as foreigners dictate it, will not give up our independence or our freedom”politico.eu.
Hij vergeleek de druk vanuit Brussel om Hongaarse wetgeving te hervormen zelfs met de onderdrukking door de Sovjet-Unie. Hij verklaarde dat Hongarije gelijke behandeling als natie eist binnen Europa politico.eu politico.eu. Deze woorden – “We zullen geen kolonie zijn” – raakten een snaar bij zijn achterban. Het verwoordde het gevoel dat Hongarije groot en belangrijk is. Maar het land wordt tekortgedaan door externe krachten.
Orbán’s retoriek is doordrenkt van collectief narcisme. Elke EU-aanmaning ziet hij als een aanval op de Hongaarse eer. Hij presenteert zichzelf als de beschermer. Hij wil de Hongaarse natie weer in zijn rechtmatige glorie herstellen politico.eupolitico.eu.
Vergelijkbare geluiden horen we bij andere populistische leiders in Europa.
In Polen benadrukte de rechts-conservatieve PiS-regering (Prawo i Sprawiedliwość) onder Jarosław Kaczyński herhaaldelijk dat Polen “opstaat” tegen vernedering. Ze verzetten zich tegen buitenlandse inmenging en liberale waarden van de EU.
Nationale symbolen en historische trots worden gebruikt. Bijvoorbeeld herinneringen aan Poolse heldhaftigheid in WOII dienen als inspiratie. Ze helpen om een verhaal te bouwen waarin “Polen groot is, maar door anderen klein gehouden wordt”.
Zulke partijen combineren vaak een gevoel van historische miskenning met beloftes van herstel.
Sociale wetenschappelijke data ondersteunen dat dit geen toeval is: Onderzoek heeft aangetoond dat mensen sterk geloven in de miskenning. Ze voelen zich miskend binnen hun nationale groep. Deze mensen zijn eerder geneigd om populistisch-nationalistische partijen te steunen.
Sociale wetenschappelijke data tonen aan dat dit geen toeval is: Mensen die sterk geloven in de miskenning van hun nationale groep. Ze zijn eerder geneigd populistisch-nationalistische partijen te steunen. Ze voelen zich eerder aangetrokken tot deze partijen. Mensen die sterk geloven in de miskenning van hun nationale groep. Ze zijn eerder geneigd populistisch-nationalistische partijen te steunen. Dit is te vinden op researchgate.netop researchgate.net.
Populistische campagnes voeden doelbewust gevoelens van gekrenkte trots en zondebokdenken. Vijandbeelden – of het nu “Brusselse elites”, migranten of andersdenkenden zijn. Ze smeden de achterban aaneen en geven hun het idee dat ze samen tegen een grote onrechtvaardigheid strijden.
De dynamiek van collectief narcisme verklaart zo voor een deel het succes van deze bewegingen.
Immers, iemand die gelooft dat zijn groep geweldige prestaties levert, voelt zich aangetrokken tot politici. Deze politici bevestigen precies dat narratief van genegeerde prestaties. Die politici presenteren zich als trots en onverzettelijk. Ze beloven eindelijk de erkenning op te eisen waar “het volk” recht op zou hebben. Het resultaat is een politiek klimaat waarin compromis of zelfkritiek schaars wordt. Iedere toegeving aan buitenstaanders voelt als verraad aan de groep.
Collectief narcisme en nationalisme
Nationalisme is het idee dat de eigen natie superieur is aan andere. Het houdt ook in dat deze indien nodig moet domineren. Het is nauw verwant aan collectief narcisme. Sterker nog, recent onderzoek suggereert dat nationalisme vaak geworteld is in narcistische groepsgevoelens in plaats van in gezonde vaderlandsliefde researchgate.net researchgate.net.
Een wetenschappelijke studie in Polen van Federico et al. liet zien dat nationale collectieve narcisten sterke nationalistische opvattingen aanhangen. Echter, mensen die simpelweg tevreden zijn met hun land, doen dat níet per se volgens researchgate.net researchgate.net.
Onzekere overdreven behoefte aan erkenning
Met andere woorden: het fanatiek uitdragen van nationale superioriteit (“mijn land moet bovenaan staan!”) komt vaker voort uit een onzekere, overdreven behoefte aan erkenning, dan uit rustige trots op het eigen landresearchgate.net researchgate.net. Dit onderscheid is cruciaal om te begrijpen waarom nationalisme in de jaren 2015-2025 zo polariserend werkte in Europa.
Brexit-voorstanders vieren in januari 2020 het officiële vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de EU. Het Brexit-referendum werd mede gedreven door gevoelens dat de Britse natie niet genoeg autonomie en respect kreeg binnen de EU. Dit sentiment hangt nauw samen met collectief narcisme frontiersin.org frontiersin.org.
Eén van de meest sprekende cases was het Brexit-referendum in 2016. De campagne om uit de EU te stappen (“Leave”) appelleerde sterk aan nationaal narcistisch sentiment. Kreten als “Take back control” en het hameren op Britse soevereiniteit zeiden dat de EU het Verenigd Koninkrijk had gekleineerd. Ze gaven aan dat de EU het Verenigd Koninkrijk had beperkt.
Een gevoel van bedreigd door immigranten
Onderzoek in de nasleep van het referendum bevestigt dit beeld. Mensen met hogere scores op Brits collectief narcisme voelden zich beduidend meer bedreigd door immigranten. Zij stemden vaker voor Brexit frontiersin.org frontiersin.org. Die relatie bleef overeind zelfs na correctie voor factoren als leeftijd, opleiding, of algemene patriottische gevoelens frontiersin.org frontiersin.org.
Met andere woorden, het was niet zomaar liefde voor het land die de doorslag gaf. Het was een specifieke overtuiging dat “de rest van de wereld ons tekortdoet”. Deze kiezers zagen het EU-lidmaatschap als een vernedering of beperking van de Britse eigenheid.
Het Leave-kamp speelde hierop in door de EU af te schilderen als betuttelend en neerbuigend jegens het VK. Het resultaat – de Brexit – kan dus deels begrepen worden als een uiting van collectief gekrenkte trots. Een meerderheid van Britten voelde zich onvoldoende gewaardeerd binnen de Europese gemeenschap. Daarom trokken ze met een emotioneel “dan doen we het zelf wel” de deur dicht.
In andere landen zien we soortgelijke tendensen. Italiaanse populisten gebruikten leuzen over het herwinnen van “Italiaanse waardigheid” in Europa.
In Frankrijk verzet Marine Le Pen (Rassemblement National) zich tegen “vernedering” door de EU. Ze verzet zich ook tegen globalisering. Ze belooft om de Franse grandeur te herstellen.
En in Oost-Europa klonk regelmatig dat de eigen natie “tweederangs” zou worden behandeld. Deze gevoelens van nationale miskenning zijn textbook voorbeelden van collectief narcisme. De betrokken groepen zijn vaak trotse naties met een rijke geschiedenis. Juist die trots wordt zo onzeker beleefd dat elke waargenomen tekortkoming in erkenning tot verontwaardiging leidt.
Wetenschappers maken onderscheid tussen gezond patriottisme en narcistisch nationalisme.
Patriotisme is een tevredenheid en liefde voor het eigen land, zonder de drang om anderen te overheersen. Nationalisme (vooral in zijn extreme vorm) daarentegen gaat uit van superioriteit en wil dat ook afgedwongen zien researchgate.net.
Collectief narcisme fungeert als brandstof voor dat laatste. Het is de emotionele motor die superioriteitsgevoelens aandrijft. Daarnaast maakt het compromissen moeilijk researchgate.net.
Interessant genoeg blijkt patriottisme op zichzelf géén negatieve effecten te hebben op hoe men anderen behandelt. Het is juist de narcistische overdrive die problemen veroorzaakt research.gold.ac.uk.
Iemand kan dus best trots op zijn land zijn. Men kan bijvoorbeeld blij zijn met de cultuur, geschiedenis en prestaties. Dit kan zonder neer te kijken op andere landen. Maar zodra die trots omslaat in een voortdurende hunkering naar bevestiging, zijn we in het domein van collectief narcisme terecht. Zodra men zichzelf vergelijkt met anderen, komen we eveneens in dat domein terecht. Daar zien we dan de vijandigheid en intolerantie opkomen.
Collectief narcisme en religie
Collectief narcisme beperkt zich niet tot nationale groepen of politieke bewegingen. Religieuze gemeenschappen kunnen ook vatbaar zijn voor deze denkstijl. In Europa is traditionele religie voor veel mensen een belangrijk onderdeel van hun identiteit.
Religieus collectief narcisme speelt geregeld een rol bij maatschappelijke spanningen. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting in de overtuiging dat “onze religie de ware is”. Men denkt ook dat deze door de rest van de samenleving wordt ondermijnd of niet gerespecteerd.
Binnen sterk religieuze kringen kan een gevoel ontstaan dat men moreel superieur is. Tegelijkertijd stelt men zich op als slachtoffer van secularisatie of andere geloven.
In landen waar geloof nauw verweven is met nationale identiteit, komt religieus en nationaal narcisme vaak samen voor. Dit geldt voor landen zoals Polen, Ierland, of tot op zekere hoogte Italië en Spanje. Een kerk of geloofsgemeenschap kan zichzelf gaan zien als het “uitverkoren” fundament van de samenleving. Moderne liberale invloeden bedreigen deze positie.
Een onthullend voorbeeld komt uit Polen, een land met een zeer sterke katholieke traditie.
Uit onderzoek van Marchlewska et al., 2019 blijkt dat onder Poolse katholieken een hoge mate van religieus collectief narcisme vaak voorkomt. Dit gaat samen met geloof in complottheorieën over zogenoemde “gender-ideologie”.
Mensen die overtuigd zijn van de unieke rechtschapenheid van de katholieke kerk in Polen, geloven vaker dat “genderstudies gevaarlijk zijn. Ze denken dat feministische of LGBT-activisten in het geheim eropuit zijn. Ze beschouwen hen als een bedreiging om onze traditionele waarden te vernietigen.”pubmed.ncbi.nlm.nih.gov pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
Deze verzinsels – alsof er een clandestiene “gender-complot” is – vloeien direct voort uit een defensieve reflex. Men ziet de eigen religieuze groep als heilig. Men voelt zich aangevallen door maatschappelijke veranderingen.
De studie toonde bovendien aan dat religieus collectief narcisme leidde tot daadwerkelijke vijandigheid. Deze vijandigheid was gericht tegenover de groepen die men van zo’n complot verdacht pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
Simpel gezegd: wie diep van binnen gelooft dat zijn kerk superieur is maar niet erkend wordt, gaat sneller buitenstaanders haten. Dit omvat feministen, LHBT+ mensen of seculiere activisten. Ze werken deze mensen tegen, vaak onder het mom dat die “het geloof kapot willen maken”.
Dit is geen louter theoretisch verhaal – het heeft zich daadwerkelijk gemanifesteerd op straat en in beleid.
In 2019 zagen we in Częstochowa een treffende illustratie. Het is de thuisbasis van de beroemde Zwarte Madonna in het klooster van Jasna Góra. Een Pride-mars voor gelijke rechten werd daar geconfronteerd met groepen katholieke nationalisten. Zij blokkeerden de route. Ze waren aan het bidden en riepen leuzen om “hun heilige stad” te beschermen tegen de “regenboogplaag”.
Het Poolse voorbeeld staat niet op zichzelf.
In Hongarije heeft premier Orbán zichzelf gepresenteerd als beschermer van de christelijke beschaving van Europa. Hij gebruikt framing alsof Westerse liberalen of moslimmigranten die beschaving willen vernietigen.
In andere landen noemen extreemrechtse groeperingen zich “christelijke patriotten”. Ze beweren dat hun geloofsgemeenschap wordt onderdrukt door kosmopolitische of andersgelovige krachten.
Zulke retoriek is het duidelijkst bij meerderheidsgroepen. Dit geldt voor groepen zoals christenen in grote delen van Europa. Ook minderheidsgroepen kunnen een collectief narcistische houding aannemen.
Ze kunnen een narratief hanteren dat hun geloof de enige ware is. In sommige fundamentalistische bewegingen, bijvoorbeeld in islamitische gemeenschappen, zien ze zichzelf als slachtoffer van voortdurende disrespect door de buitenwereld. Daarom is elke interne kritiek een taboe.
In wezen zien we dan een vergelijkbaar mechanisme: een groep benadrukt hun eigen superioriteit. Ze claimen tegelijkertijd dat “de rest van de wereld” hen niet voldoende waardeert. Ook zeggen ze dat de wereld hen zelfs tegenwerkt. Dit kan leiden tot isolatie en vijandigheid over en weer.
Het is belangrijk te benadrukken dat religieus geloof op zich niet tot intolerantie hoeft te leiden. Net zomin is nationale trots per definitie schadelijk.
Het is de narcistische component die het gif erin brengt. Wanneer religieuze mensen zich zeker voelen in hun geloof en openstaan voor dialoog, is er weinig aan de hand. Er ontstaat pas een probleem wanneer er een defensieve obsessie met de status van de eigen gemeenschap ontstaat. Ze denken dan: “Wij zijn de enigen die gelijk hebben.” Iedereen moet dat erkennen! Slaan de stoppen door.
In het laatste decennium hebben we helaas verschillende keren gezien hoe dat eruitziet. Denk aan protesten tegen Paus Franciscus’ meer inclusieve koers. Hij wordt gezien als “te toegeeflijk”. Of denk aan de eerdergenoemde “LGBT-vrije zones” in sommige Poolse regio’s.
Dit wordt ingegeven door de gedachte dat men de eigen religieuze gemeenschap moet afschermen tegen verdorven invloeden pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
Deze gevallen illustreren hoe religieus collectief narcisme bijdraagt aan sociale breuklijnen. Progressieve burgers en gemarginaliseerde groepen worden neergezet als kwade vijanden. Men voelt zich gerechtigd om rechten van die groepen in te perken “ter verdediging van onze heilige tradities”.
Gevolgen en gevaren van collectief narcisme
Collectief narcisme mag dan beginnen bij gevoelens, ideeën en retoriek, maar de impact ervan is zeer reëel. Wanneer samenlevingen massaal in een collectief narcistische modus schieten, ontstaan er verschillende gevolgen. Deze gevolgen variëren van verscherpte sociale tegenstellingen tot het ondermijnen van democratische instituties.
We zetten de belangrijkste gevolgen op een rij:
Toegenomen vooroordeel en vijandigheid jegens buitenstaanders:
Onderzoek in diverse landen bevestigt dat collectief narcistische groepen negatiever staan tegenover andere groepen dan normaal trotse groepen. Ze vertonen meer afwijzing van buitenlandse bevolkingsgroepen, immigranten en minderheden frontiersin.org.
Dit gaat vaak gepaard met het zoeken van zondebokken: men acht andere groepen verantwoordelijk voor eigen problemen. Complottheorieën – van antisemitisme tot anti-EU-waanbeelden – gedijen goed in deze sfeer en.wikipedia.org. Het resultaat is polarisatie: groepen staan vijandig tegenover elkaar, en wederzijds vertrouwen zakt weg.
Polarisatie en intern conflict:
Binnen een samenleving kan collectief narcisme leiden tot diepe kloven tussen “wij” en “zij”. Wie niet volledig meegaat in de glorificatie van de ingroup, wordt al snel als verrader gezien. In politiek opzicht zagen we dit bijvoorbeeld rond Brexit. “Remainers” en “Leavers” kwamen uit twee totaal verschillende werkelijkheden. Extreme Brexiteers schilderden de tegenstanders af als on-patriottisch. Dergelijke breuklijnen maken rationele discussies moeilijk en wakkeren een wij tegen zij-mentaliteit aan in het publieke debat.
Erosie van democratische normen:
In een klimaat van collectief narcisme neemt de tolerantie voor kritiek en pluriformiteit sterk af. Populistische leiders met narcistische stijl gaan onafhankelijke rechters, kritische media of oppositiefiguren bestempelen als “vijanden van het volk”. De achterban gelooft dat alleen hun groep legitiem is. Ze vinden het verdacht als instituten niet automatisch hun standpunt bevestigen.
We hebben dit gezien in landen als Hongarije en Polen. In deze landen grepen regeringen in om de rechterlijke macht te verzwakken. Ze beperkten de persvrijheid. Dit gebeurde onder het mom dat die instituties “toch partijdig tegen het volk” zouden zijn.
Golec de Zavala (2024) waarschuwt dat ultraconservatieve populisten nationalistisch narcisme bewust aanwakkeren. Ze doen dit om het politieke systeem omver te duwen. Dit gebeurt wanneer dat systeem volgens hen niet uitsluitend de belangen van de dominante groep dient research.gold.ac.uk.
Democratie is bij uitstek een doelwit. Het biedt ruimte voor minderheden, kritiek en machtsdeling. In de ogen van de collectief narcistische beweging staat die pluraliteit gelijk aan zwakte of verraad. Wat begon als blinde groepstrots dreigt te ontaarden in autoritair bestuur. Het leidt tot het afglijden naar een “revolutionair-reactionair” regime dat alleen de eigen stem duldt research.gold.ac.uk.
Risico op geweld en internationaal conflict:
De geschiedenis toont de gevaarlijkste kant van collectief narcisme. Hele bevolkingen kunnen overtuigd raken van hun eigen superioriteit. Ze kunnen ook denken dat anderen hen die superioriteit niet gunnen. Dit kan escaleren in geweld. Het meest extreme voorbeeld blijft Nazi-Duitsland.
Een narratief van miskenning (“Wij Duitsers zijn vernederd na WOI”) werd gekoppeld aan superioriteitswaan (“het Arische ras is het beste”). Dit bereidde de weg voor agressie en genocide en.wikipedia.org.
In moderne tijden zien we op kleinere schaal uitbarstingen van geweld. Denk aan etnische rellen, aanslagen door extreemrechts of religieus fanatisme. Deze worden gevoed door vergelijkbare denkbeelden.
Ook op geopolitiek niveau kunnen narcistische naties roekeloos worden. Elke diplomatieke tegenslag wordt gezien als een onterechte belediging. Het resultaat is snel een “eergevoelige” en escalatieve reactie.
Het beginnen van een oorlog om de nationale trots te herstellen is een triest hedendaags voorbeeld. Poetin’s Rusland in Oekraïne is een voorbeeld, hoewel het buiten de EU ligt. Het is deels gemotiveerd door een idee van “herstel van Russische grootheid”. Dit toont hoe gevaarlijk collectief narcisme kan worden.
Het moge duidelijk zijn: collectief narcisme heeft een prijs. Samenlevingen die in de greep komen van dit fenomeen, zien vaak een afname in openheid en nuance. Het publieke debat verhardt, compromissen sluiten wordt lastig, en er ontstaat een voedingsbodem voor radicale oplossingen.
Democratische principes als machtenscheiding, persvrijheid en bescherming van minderheden komen onder druk te staan. Dit gebeurt wanneer een dominant narratief postvat dat “onze groep altijd gelijk heeft en wie dat tegenspreekt, tegen ons is”.
Conclusie: trots versus tolerantie
Het afgelopen decennium in Europa laat zien hoe verleidelijk – en gevaarlijk – collectief narcisme kan zijn. In onzekere tijden, gekenmerkt door economische crises, migratiegolven en snel veranderende sociale normen, zoeken veel mensen houvast in hun groep.
Trots zijn op wie we zijn en waar we vandaan komen is op zich iets positiefs. Maar de balans tussen trots en tolerantie raakt verstoord als trots omslaat in een eis van superioriteit.
Toch is er ook hoop en nuance. Wetenschappers benadrukken dat niet elke vorm van groepsidentiteit problematisch is. Integendeel, een zekere, inclusieve vorm van patriottisme kan juist gezond zijn en democratische waarden ondersteunen research.gold.ac.uk.
Iemand kan met hart en ziel van zijn land (of geloof, of cultuur) houden, terwijl hij anderen hun eigenwaarde gunt. Zulke zelfverzekerde trots komt voort uit interne overtuiging, niet uit externe vergelijking. Het verschil zit ‘m in het woordje “narcisme”.
De narcist kijkt constant in de spiegel. Of liever gezegd, hij zoekt voortdurend applaus van buiten. Daarentegen heeft de zelfbewuste patriot die externe bevestiging niet nodig. Die kan tegen een grapje of kritische noot over zijn groep, zonder te ontsporen in woede of minderwaardigheidsgevoel.
Uiteindelijk houdt collectief narcisme ons een spiegel voor. Het is niet om erin te blijven staren, maar om een les te leren. Het laat zien hoe belangrijk het is om naast liefde voor de eigen groep ook ruimte te houden voor zelfreflectie. Empathie voor anderen is eveneens essentieel.
Een natie, partij of geloofsgemeenschap die werkelijk sterk is, durft kwetsbaar te zijn:
Fouten toegeven. Kritiek omarmen als kans om te groeien. Anderen respecteren zonder angst om eigen waarde te verliezen. Zoals het gezegde luidt: “Ware grootheid hoeft zichzelf niet constant te bewijzen.” Misschien is dat wel het beste antidotum tegen collectief narcisme. Het besef dat je trots kunt zijn op wie je bent, is cruciaal. Je waarde laten afhangen van het voortdurend bewonderd worden door de rest, is niet nodig.
Europa worstelt nog altijd met de nasleep van populisme en identiteitspolitiek. Inzicht in collectief narcisme biedt een waardevol perspectief.
Het herinnert ons eraan hoe belangrijk het is om groepen en leiders kritisch te volgen. Dit is vooral relevant voor diegenen die te druk zijn met eer en erkenning. En het wijst op de verantwoordelijkheid van ieder van ons. We moeten onze eigen groepsloyaliteiten combineren met openheid. Kom op voor je gemeenschap, maar heb altijd respect voor de gemeenschappen van anderen.
Want uiteindelijk is het de diversiteit van al die groepen die Europa tot een levendig geheel maakt. Het is een mozaïek dat alleen heel blijft als geen enkele steen zichzelf verheft tot het enige middelpunt.
Bronnen:
- Golec de Zavala, A., et al. (2022). Collective Narcissism as a Basis for Nationalism. Political Psychology, 44(1), 33–51 researchgate.net researchgate.net.
- Golec de Zavala, A., Guerra, R., & Simão, C. (2017). The Relationship between the Brexit Vote and Individual Predictors of Prejudice: Collective Narcissism, Right Wing Authoritarianism, Social Dominance Orientation. Frontiers in Psychology, 8, 2023 frontiersin.org frontiersin.org.
- Marchlewska, M., et al. (2019). In search of an imaginary enemy: Catholic collective narcissism and the endorsement of gender conspiracy beliefs. Journal of Social Psychology, 159(6), 766–779 pubmed.ncbi.nlm.nih.gov.
- Federico, C. M., Golec de Zavala, A., & Bu, W. (2023). National collective narcissism and nationalism: A longitudinal examination in Poland. Political Psychology, 44(1), 3–21 researchgate.net researchgate.net.
- Golec de Zavala, A. (2024). Authoritarians and “revolutionaries in reverse”: Why collective narcissism threatens democracy. Group Processes & Intergroup Relations, 27(5), 1027–1049 research.gold.ac.uk research.gold.ac.uk.
- Wikipedia: Collective narcissism en.wikipedia.org en.wikipedia.org (voor definities en voorbeelden).
- POLITICO (2012): Orbán’s toespraak over “We will not be a colony”politico.eu politico.eu.
- Pew Research Center (2022): Survey-resultaten over percepties van EU-behandeling in Polen/Hongarije pewresearch.org.
Ontdek in onze nieuwe blog hoe collectief narcisme Europa beïnvloedt! Van nationalisme tot religie en politieke bewegingen, deze diepgaande analyse onthult de gevolgen van trots en de zoektocht naar erkenning. Leef mee met de strijd om identiteit en macht! #collectiefnarcisme #Europa
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders precies de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
https://www.steunfondsvooroekraine.be/donatiepagina
Liefs Annemie