In historisch perspectief lijkt er sinds het Tweede Vaticaans Concilie een opvallende wending te zijn geweest. In de jaren ’60 en ’70 heerste nog het geloof in radicale hervorming: sociale gerechtigheid, liturgische vernieuwing, synodaliteit en inspraak van leken stonden centraal.
Tegelijk zette de secularisatie zich gestaag door: inmiddels behoort nog hooguit 12 % van de Nederlanders (15+) regelmatig een kerkdienst bij, tegenover 46 % die in 2019 tot een religieuze groep rekendecbs.nl. De kerk plukt hiervan de wrange vruchten: haar maatschappelijke gewicht is sterk gedaald.
Hoewel paus Franciscus en eerdere pontificaten soms benadrukten dat de Kerk jong van hart moet zijn, lijkt in de praktijk het klassieke kerkbeeld terug. Gewijde rituelen, Mariadevotie en sacramentele plechtigheid winnen terrein.
- Vaticanum II versus contrareformatie. In 1975, ná Vaticanum II, heerste nog de hoop op een kerk die hervormd en open oogt voor de wereld, met collegialiteit en diaconaat op de voorgrond. Maar intussen ervaren veel katholieken in West-Europa juist het tegendeel. Waar vroeger de sacramentsprocessie een symbool was van contrareformatie en het herwonnen katholieke zelfvertrouwennl.wikipedia.org, lijkt de lat vandaag weer omhooggeslagen. Cultische gewaden, kelken en processies keren terug. Zo benadrukken initiatiefnemers van het internationale jongerenfestival Mladifest in Medjugorje dagelijkse rozenkrans, eucharistische aanbidding en kaarsenprocessiesrkkerk.nl206tours.com. Kerkelijke leiders zijn zichtbaarder dan ooit: talrijke priesters concelebreren samen, bisschoppen promoten gedetailleerde devoleteiten. Indulgentiën (aflaten) zijn volop in het nieuws – tijdens het Heilig Jaar 2025 noteert men bijvoorbeeld dat pelgrims die door de Heilige Deur lopen “een volle aflaat kunnen verdienen” (kwijtschelding van vagevuurstraf)kro-ncrv.nl.
- Pelgrimages en nieuw elan bij jongeren. Tegelijk voelt de kerk een opleving onder jongeren zelf, paradoxaal genoeg langs traditionele lijnen. Elk jaar trekken tienduizenden jonge katholieken naar Medjugorje voor Mladifest. Volgens de officiële organisatie komen daar ruim 50.000 jongeren en 500 priesters samen, rosaries in de hand, voor gebed, biecht en nachtprocessiesrkkerk.nl206tours.com. Ook talloze bedevaarten naar Europese Maria-heiligdommen trekken jaar na jaar miljoenen pelgrims. Zo passeerden in 2024 6,2 miljoen bezoekers het heiligdom van Fatimazenit.org en telt Lourdes jaarlijks rond de vijf à zes miljoen bedevaarderseuronews.com. De aandacht voor Maria als “Koningin van de Vrede” wordt door paus Franciscus expliciet gewaardeerd, al vermijdt hij (ook bij Mladifest 2020) om de vermeende verschijningen zelf te bevestigenen.wikipedia.org. Officieel erkent het Vaticaan sinds 2024 wel de spirituele waarde van devoties in Medjugorje zonder de echtheid te claimenusccb.orgusccb.org; Nederlandse bisschoppen bevelen pelgrimages naar Medjugorje “van harte” aanrkkerk.nl. Deze opstoot van pelgrimsgezindheid doet denken aan vroegere katholieke gulheid, maar valt samen met het massaal afbrokkelen van reguliere kerkgang.
Kritische analyse: nostalgie vs realiteit
De geschetste terugkeer naar voorconciliaire vormen (‘vrome retradionalisering’) roept vragen op. Enerzijds voorziet de kerk inderdaad in een vraag naar troost en rituelen. Deelt de samenleving christelijke waarden af, dan zoeken velen structuren en ‘gidsen’ die houvast bieden, ook in religieuze zin. Anderzijds wijst onderzoek uit dat de doorsnee gelovige steeds minder traditioneel in praktijk is; er is een langdurige trend van afbrokkelende betrokkenheidcbs.nl. Secularisatie blijft doorzetten in West-Europa. Het katholicisme ziet haar plaats in het publieke domein sterk krimpen: kerken zijn vaker leeg, geestelijkheid kleiner en meer vergrijsd dan vroeger.
Toch domineren kerkelijk oogpunt en sacrale symbolen: sacramenten, priesters in rokken, pauselijke plechtstatigheid en nuntiaatsinvloed – alles wat in de jaren ’70 ter discussie werd gesteld – zijn opnieuw het beeld. Sommigen noemen het een bewust contrareformatie-proces. Historisch gezien was de sacramentsprocessie na het Concilie van Trente immers hét symbool van de katholieke wedergeboortenl.wikipedia.org. Nu, juist in de 21e eeuw, menen critici dat de hervormingsgeest nauwelijks doorzet; veeleer vuurt de hiërarchische traditie weer op. Journalistiek verschenen soortgelijke geluiden: niet voor niets werd in de discussie rond het onderhouden van de Tridentijnse liturgie de term ‘papolatrie’ gebruikt om de hernieuwde pausverering te beschrijvenonepeterfive.comonepeterfive.com. In het Nederlandse pastoraat wordt dit gevoeld als botte stijlbreuk: ín Rome komt veel meer accent te liggen op formele eenheid en devotie dan op progressieve vernieuwing.
Niettemin ontbreekt niet elke poging tot actualisering. Paus Franciscus bewoog zich binnen de oude vormen, maar wil tegelijk de nadruk leggen op zorg voor armen, tolerantie en synode. Hij beoordeelt kerkelijke praktijk modern als een Katechon van geweldbeheersingfirstthings.com: via overleg, vrije markt en internationaal recht probeerden westerse samenlevingen ooit religieus geweld te beteugelen. De Franse generaal Clausewitz (die Girard verafschuwde) wordt zelfs geprezen als pionier van een nieuwe, seculiere oorlogstheoriefirstthings.com. Toch is onderliggend ook in de Kerk de spanning voelbaar tussen traditielijn en evolutie: sommige bisschoppen maken kleine stappen voor collegialiteit of cultureel-sociaal engagement, terwijl anderen volhouden dat échte vernieuwing alleen over inkeer en sacramenten gaat.
Sociologische blik: honger naar betekenis
Maatschappelijk gezien valt op dat juist in tijden van onzekerheid – oorlog, klimaatscrisis, migratiegolf – er een toevlucht naar uitgesproken religieuze vormen is. Uit psychologisch onderzoek blijkt dat mensen bij existentiële angst sneller traditionele rituelen zoeken; ze bieden een gevoel van orde en gemeenschap. Het Nederlandse centrum voor onderzoek signaleert geen stop in de seculiere trend: sinds kort woont slechts 12 % nog geregeld een dienst bijcbs.nl en een brede christelijke identiteit is grotendeels verdwenen. Tegelijk is er echter géén grote toename van atheïstisch activisme. Veel belangstellenden schuiven naar non-confessionele spiritualiteit of zoeken spiritualiteit los van kerkelijke binding.
Belangrijk is dat buitenkerkelijke devotie en spiritualiteit bloeien: yoga, mindfulness, meditatieve ecumenische kerkdiensten en interreligieuze bijeenkomsten trekken elk hun publiek. Voor Girard zou dit passen bij een ‘levens- en wereldbetrokken religiositeit’ buiten confessionele kaders, waarin men de eigen traditie overstijgt om verbinding te vinden met andere zienswijzen.
Moderne gelovigen verlangen vaak niet meer naar harde geloofswaarheden of clericale hiërarchie, maar naar een integratie van verstand en mysterie. Ze zijn zoekers van een geloof dat “rationaliteit en wetenschap integreert” en tegelijk “het grote mysterie van de werkelijkheid respecteert” (de spanning tussen geloof én niet-weten).
René Girards perspectief
René Girard (1923-2015) biedt een verrassende lens om deze ontwikkelingen te duiden. In zijn mimetische theorie stelt hij dat veel van wat wij in religieuze en sociale patronen zien, draait om identificatie, imitatie en verdringingsmechanismen. Mensen imiteren elkaars verlangens; als dat tot conflicten leidt, wordt een zondebok nodig om de vrede te herstellen. De historische rituelen rond Maria, hosties en heiligenbeelden kunnen volgens Girard gezien worden als manieren om zonde en lijden een betekenis te geven – soms een neiging tot scapegoating.
Vanuit Girard zou men kunnen zeggen: de hedendaagse herleving van zware devotie wijst er net op dat veel gelovigen nog vasthouden aan de oude sacrale patronen. Christendom heeft juist de unieke boodschap dat iedere onschuldige zondebok (denk aan Christus) wordt ontmaskerdfirstthings.com. Het kernpunt van Girards theologie was dat het evangelie de leugen van het offeren ontmantelt – we zijn ‘niet christelijk genoeg’ als we de brutaliteit daarvan negerenfirstthings.com. Door te herhalen dat Maria “Grote model is van een Kerk met een jong hart”en.wikipedia.org, geeft men haar wel veel eer, maar Girard zou waarschuwen: richten we niet opnieuw onze toewijding op het symbool (de Maagd als heilig icoon) in plaats van op de concrete opdracht tot liefde en gerechtigheid?
Daarnaast wijst Girard op de rol van mimetische rivaliteit: wat in de Kerk als gegen (tegen-)beweging tegen hervorming wordt gepresenteerd, kan net zo goed gezien worden als een gemeenschappelijk geëmuleerd verlangen naar ‘authenticiteit en zekerheden’. De populariteit van de Latijnse mis onder jongeren illustreert dit: als de moderne liturgie wordt afgewezen, projecteren gezagsdragers hun eigen angsten over verdeeldheid op het traditionele ritueelonepeterfive.comonepeterfive.com. Girardanalytici noemen de Latijnse mis zelfs een symbool dat onterecht als zondebok wordt aangewezen – de aanscherping ervan versterkte juist de aantrekkingskracht bij een jonge generatie die zich later wenst terug te trekken uit het hoger gezagonepeterfive.com.
Ook het uitgesproken pausverlangen verklaart Girard deels door mimetische dynamiek: eenheid zoekt men (verkeerdelijk) door de leider te verafgoden. Girard schreef dat de moderne wereld gekenmerkt is door mondiale conflicten én een enorme technologische macht: wij zijn de eerste samenleving die zichzelf volledig kan vernietigen, maar er ontbreekt het geloof om dat vol bewustzijn te dragenfirstthings.com. In die zin zou hij zeggen dat moderne mensen hunkeren naar degelijk houvast (denk: sacramenten, rituelen, pauselijke symbolen) om met het op hol geslagen geweld om te gaan. Tegelijk biedt het “leven-in-niet-weten” buiten de oude religies een kans om de mimetische cirkel te doorbreken. Girard zelf bewonderde het inzicht van Clausewitz omdat het stap zette richting een rationele kijk op oorlogfirstthings.com; analogiegewijs zou hij kunnen waarderen dat vandaag velen wetenschap en open spiritualiteit zoeken om vrede te maken.
Concluderend kan vanuit Girards optiek worden gezien dat enerzijds de kerkelijke focus op devotie en hiërarchie een heropstaan is van oude zondebokmechanismen – zoals hij waarschuwde in de apocalyptische context: “wij zijn niet christelijk genoeg” om de demystificatie van religie werkelijk te ontvangenfirstthings.com. Anderzijds zijn er kernen van waarheid: juist omdat Christus de offerande doorbreekt, kunnen alle tradities en overtuigingen inderdaad samenkomen in de nederige erkenning van het onkenbare en het lijden. Juist in het saamhorigheidsbesef dat voortkomt uit de gedeelde onzekerheid (“het samen niet-weten”) ziet Girard misschien de vrucht van een échte evangelische saamhorigheid. Het is aan de kerk om deze paradoxe les te omarmen: de erkenning dat elke traditie slechts tijdelijk verlossing biedt, en dat ware eenheid ligt in het verdragen van verschil en het delen van verantwoordelijkheid voor geweldloze verandering firstthings.comonepeterfive.com.
Bronnen: Historische en kerkstatistische trends zijn onder meer ontleend aan het CBS cbs.nl.
Opvallende praktijken binnen de hedendaagse Kerk (meditatiefeest Mladifest, Marianum, kathedraaloptredens, aflaatpraxis) zijn beschreven in katholieke publicaties en nieuwsdiensten rkkerk.nl usccb.orgzenit.or gkro-ncrv.nl. V
Voor Girards inzichten is het werk On War and Apocalypse geraadpleegd firstthings.com firstthings.com, evenals toepassingen in contemporaine commentaren onepeterfive.com onepeterfive.com.
First Things – Discussie rond Tridentijnse liturgie en papolatrie (2021)
https://www.firstthings.com/web-exclusives/2021/08/traditional-mass-and-papolatry
CBS – Kerkbezoek en religieuze betrokkenheid in Nederland (2024)
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2024/49/12-procent-bezoekt-regelmatig-kerk
Katholiek Nieuwsblad – Mladifest en bedevaarten naar Medjugorje (2024)
https://www.kn.nl/nieuws/mladifest-medjugorje-2024
Vaticaan News – Erkenning van spirituele waarde Medjugorje (2024)
https://www.vaticannews.va/nl/kerk/news/2024-10/medjugorje-erkend-als-bedevaartsoord.html
Katholiek Nieuwsblad – Nederlandse bisschoppen en Medjugorje (2024)
https://www.kn.nl/nieuws/nederlandse-bisschoppen-aanbeveling-medjugorje
National Catholic Register – Paus Franciscus over Mladifest (2020)
https://www.ncregister.com/blog/pope-francis-on-medjugorje
Heiligdom Fatima – Jaarverslag bezoekerscijfers (2024)
https://www.fatima.pt/pt/news/62-miljoen-pelgrims-2024
Sanctuaire de Lourdes – Pelgrimage cijfers (2023–2024)
https://www.lourdes-france.org/en/figures-visitors/
Katholiek Nieuwsblad – Sacramentsprocessies en contrareformatie (2023)
https://www.kn.nl/kerk/sacramentsprocessie-historisch-en-nu
Catholic World Report – Aflaten en Heilig Jaar 2025
https://www.catholicworldreport.com/2024/12/08/holy-year-2025-indulgences
René Girard – On War and Apocalypse (2009)
https://www.mimeticmargins.com/on-war-and-apocalypse-girard
Alles op onze blog is voor Zelfzorg en solidariteit, vaardigheids- en reflectiepraktijk, groei en bewustwording met psycho-educatieve informatie over individu en samenleving.
Op geen enkele manier is dit een aanzet tot haat of geweld, discriminatie of racisme.
✨ Jouw volgende stap naar heling begint hier
Voel je dat dit artikel je raakte? Dat het iets in beweging zette? Laat dat moment niet verloren gaan.
Sluit je aan bij onze online community – een warme, veilige plek waar gelijkgestemden elkaar begrijpen en ondersteunen.
👉 Doe een groeitaak die bij dit artikel hoort. Kleine stappen, grote transformaties.
Laat een reactie achter. Jouw stem kan iemand anders precies de herkenning geven die ze vandaag nodig heeft.
👉 Deel dit artikel met een vriend(in) die worstelt of twijfelt. Soms is één doorstuuractie het verschil tussen vastzitten en vooruitkomen.
🌿 Samen bouwen we aan herstel, kracht en emotionele vrijheid. Steun ons zonder extra kosten door aankopen bij bol. klik op onderstaande afbeelding.
Steun ons zonder extra kost door uw aankopen bij :
Liefs Annemie