Macht, technologie en verzet in de 21e eeuw
In de 21e eeuw botsen we niet enkel op oude politieke dreigingen in een nieuw jasje. We stuiten ook op fundamenteel gewijzigde machtsstructuren, zoals de opmars van techno-feodalisme. De opkomst van neofascistische ideologieën valt niet los te zien van de evolutie naar een digitaal geconcentreerde economie.
Verdieping bij stap 2 van de leesroute Propaganda en kritisch denken. Deze theoretische analyse helpt begrippen toetsen aan concrete voorbeelden. Kies één bewering en onderscheid de interpretatie van de auteur van de gegevens die haar ondersteunen. Onderzoek welke andere verklaring of tegeninformatie relevant kan zijn voordat je het kader overneemt.
Jouw vervolgstap: Controleer één claim en haar oorspronkelijke onderbouwing.
Deze economie brengt controle, surveillance en gedragssturing tot in ons dagelijks leven. Deze tekst onderzoekt hoe verschillende vormen van digitale macht elkaar kruisen. Ze onderzoeken ook hoe ze elkaar versterken. Daarnaast biedt de tekst aan hoe we daar collectief weerstand tegen kunnen bieden.
Ze pleit voor een meerlagige benadering waarin staatsmacht, economische dominantie, technologische infrastructuur en culturele manipulatie worden onderscheiden en gezamenlijk bestreden.
1. Typen digitale macht: een noodzakelijke differentiatie
a. Staatscontrole
Digitale staatscontrole manifesteert zich via wetgeving, toezicht en repressie, vaak met gebruik van technologie van private bedrijven. Denk aan het afsluiten van het internet in Iran tijdens protesten. Het gebruik van gezichtsherkenning in Chinese steden vindt ook plaats.
Daarnaast is er de inzet van spyware zoals Pegasus door overheden wereldwijd. Hier functioneert de staat als centrale actor in het onderdrukken van vrijheden, waarbij digitale middelen het repressieve vermogen versterken. In veel gevallen werkt de staat samen met big tech, waardoor controle vermengd raakt met marktlogica.
b. Platformmonopolie
Grote techbedrijven zoals Meta, Google, Amazon en Apple beheren digitale infrastructuren. Deze zijn essentieel geworden voor communicatie, handel, cultuur en zelfs onderwijs.
Hun invloed reikt verder dan de markt: ze bepalen wat zichtbaar is, welke stemmen worden versterkt en welke waarden domineren. Het monopolie op toegang tot digitale diensten leidt tot uitsluiting van niet-commerciële of kritische stemmen. Nieuwe spelers hebben zelden een eerlijke kans om door te breken. Deze situatie blokkeert democratische vernieuwing.
c. Surveillancekapitalisme
Surveillancekapitalisme is het economische model waarbij gedragsdata worden verzameld, geanalyseerd en verkocht met als doel toekomstige gedragingen te sturen. Denk aan hoe Google Search, YouTube of TikTok gepersonaliseerde aanbevelingen gebruiken om engagement te maximaliseren. Lees verder over kritisch omgaan met digitale beïnvloeding.
Maar achter dat engagement schuilt gedragsbeïnvloeding die nauwelijks onder democratische controle staat. De gebruiker wordt voortdurend gemeten en gestuurd, vaak zonder dat expliciete toestemming is gegeven of wordt begrepen.
Bij gedragssturing en de strijd om aandacht past ** Invloed van Robert Cialdini als algemene verdieping in overtuiging en beïnvloeding. De boeklinks zijn affiliatelinks: bij een aankoop ontvangen wij mogelijk een kleine vergoeding, zonder extra kosten voor jou.
d. Techno-feodalisme
Volgens Varoufakis bevinden we ons inmiddels in een postkapitalistische fase: techno-feodalisme. Digitale platforms hebben markten vervangen door gesloten ecosystemen waarin producenten en gebruikers afhankelijk zijn van toegang en toestemming.
Amazon bepaalt wie waar mag verkopen, de App Store wie mag ontwikkelen, en Microsoft wie AI-mogelijkheden mag gebruiken. Dit leidt tot een nieuwe sociale orde waarin de cloud rentmeesters hun macht ontlenen aan infrastructuurcontrole, niet aan productie.
2. Strategische digitale weerstand: meer dan kritiek
a. Coöperatieve platformen
Om de macht van digitale monopolies te breken, moeten we investeren in alternatieven. Digitale coöperaties zoals Mastodon, Fairbnb of Resonate tonen dat het anders kan. Ze bouwen infrastructuur die gedragen wordt door de gebruikers zelf.
Deze platforms hanteren ethische principes zoals transparantie, solidariteit en democratische besluitvorming. Wat ontbreekt is brede politieke en financiële ondersteuning, die van cruciaal belang is voor schaalvergroting en duurzaamheid.
b. Publieke AI-infrastructuur
AI is te belangrijk om over te laten aan de private sector. Daarom moeten we investeren in publieke, open en ethisch verantwoorde AI. Voorbeelden zijn Europese projecten zoals OpenGPT-X of het Nederlandse initiatief voor een publieke chatbot.
Deze modellen kunnen bijdragen aan transparantie, educatie en inclusie. Ze moeten worden ontworpen met participatie van burgers, wetenschappers en minderheidsgroepen om rechtvaardigheid te waarborgen.
c. Democratisch databeheer
Data zijn het nieuwe kapitaal. Het idee dat data een collectief goed zijn — net als lucht, water of taal — wint terrein. Lokale data trusts, community databanken en burgerjury’s over datagebruik zijn experimentele vormen van democratisering.
Daarnaast kunnen steden en regio’s beleid voeren rond dataminimalisatie, open standaarden en burgersovereigniteit. Zo wordt digitale autonomie niet enkel individueel, maar structureel ondersteund.
Voor het bredere patroon achter zulke machtsverschuivingen kun je verder lezen over hoe autocratie langzaam normaal wordt en democratie onder druk komt.
3. Gebruikers als actieve burgers, niet als passieve slachtoffers
Het is verleidelijk om gebruikers uitsluitend te beschrijven als slachtoffers van algoritmen en datacollectie. Maar wereldwijd zijn mensen bezig met verzet, innovatie en emancipatie. Denk aan het gebruik van Signal en Tor in autoritaire regimes.
Denk ook aan factcheck-initiatieven in lokale talen. Ook open source communities ontwikkelen privacytools. Deze vormen van agency moeten meer aandacht krijgen in het narratief rond digitale macht.
Educatie speelt een cruciale rol. Digitale geletterdheid moet niet beperkt blijven tot basale computervaardigheden, maar moet kritisch bewustzijn, mediabegrip en recht op digitale infrastructuur omvatten. Scholen, bibliotheken en buurthuizen kunnen hierin een sleutelrol spelen.
Wie digitale geletterdheid ook vanuit beveiligingsrisico’s wil verkennen, kan lezen in ** Ik weet je wachtwoord van Daniël Verlaan (e-book). Persoonlijke beveiliging vraagt daarnaast om actuele instellingen en betrouwbare informatie.
4. Antifascisme als mondiale én lokale strijd
Fascisme is geen uniform fenomeen. In de VS manifesteert het zich als religieus autoritarisme. In Europa verschijnt het als etnonationalisme. In India komt het naar voren als hindoenationalisme.
In Rusland toont het zich als militaristisch traditionalisme. Elk van deze stromingen gebruikt digitale middelen voor rekrutering, mobilisatie en repressie. Evenzo kent techno-feodalisme uiteenlopende gezichten: van datakolonisatie in Afrika tot datacensuur in Zuid-Amerika.
Daarom moet antifascisme een mondiaal netwerk worden, gestoeld op lokale ervaringen. Activisten in Kenia, Argentinië, Thailand of Duitsland kunnen veel van elkaar leren, zolang ze elkaars context respecteren. Digitale solidariteit vereist niet alleen tools, maar ook vertaling, wederzijds begrip en tijd. Alleen zo ontstaat een antifascistisch ecosysteem dat zowel digitaal als fysiek weerbaar is.
Bij internationale samenwerking en tegenmacht past ** Muiterij van Peter Mertens als aanvullende politieke lectuur. Leg de analyse kritisch naast lokale ervaringen en andere bronnen.
5. Kritisch taalgebruik en inclusieve communicatie
Taal vormt de werkelijkheid. Termen als “digitale horigheid” of “cloud-servs” kunnen inzichten opleveren, maar dreigen ook te simplificeren. Wie zichzelf niet herkent in zulke labels, haakt af. Daarom is het essentieel taal te ontwikkelen die kracht en verbondenheid uitdrukt.
We moeten burgers zien als makers van infrastructuur. Zij zijn de hoeders van data. Ook zijn zij de architecten van digitale rechtvaardigheid.
Verbeelding speelt hier een rol. Het is tijd om verhalen te vertellen over hoe het wel kan. Er zijn veilige netwerken. Er is eerlijke AI. Inclusieve algoritmes worden gebruikt. Er zijn platforms waar je niet geprofileerd maar gehoord wordt. Dit vraagt om narratieven die hoop mobiliseren, zonder de strijd te onderschatten. Lees verder over solidariteit en gezamenlijke weerbaarheid.
Van analyse naar emancipatie
De verwevenheid van digitale macht en autoritaire ideologieën vormt een reële bedreiging voor democratie, sociale rechtvaardigheid en individuele autonomie. Maar de oplossing ligt niet in nostalgie, cynisme of technofobie. We hebben collectieve structuren nodig die technologie onder democratische controle brengen, en een politiek bewustzijn dat macht herkent én herverdeelt.
Antifascisme is vandaag ook datademocratie. Digitale bevrijding is niet enkel mogelijk. Het is ook noodzakelijk. Dit kan als we bereid zijn om samen te bouwen aan rechtvaardige, transparante en solidaire infrastructuren. Niet in de cloud, maar geworteld in gemeenschap, creativiteit en gedeelde verantwoordelijkheid.
Vijf Vragen om Over na te Denken
- Hoe beïnvloeden de verschillende vormen van digitale macht jouw dagelijkse leven en interacties?
- Welke stappen denk je dat nodig zijn om digitale coöperaties verder te ontwikkelen en te ondersteunen?
- In hoeverre ben jij je bewust van de rol van surveillancekapitalisme in de platforms die je dagelijks gebruikt?
- Welke manieren zie je voor je om bij te dragen aan digitale autonomie en rechtvaardigheid in jouw gemeenschap?
- Hoe kunnen we antifascistische principes toepassen op een lokale schaal om wereldwijde digitale solidariteit te creëren?
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Neem mee wat je helpt. Je kunt één inzicht laten bezinken, iets opschrijven of steun vragen. Kies wat bij jouw mogelijkheden past; ook rust nemen mag.
Wil je verder lezen? Kies via Start hier een gids die bij jouw vraag past.
Goed om te weten: onze informatie ondersteunt inzicht en zelfreflectie en vervangt geen persoonlijke diagnose, behandeling of professioneel advies.
Een vraag of fout melden? Neem contact op met ons. Vermeld bij een fout de link en de betrokken passage. Dit contactkanaal is geen crisisdienst.
Lees in onze publicatieprincipes hoe we werken meer over onze achtergrond, bronnen, correcties en commerciële verwijzingen.
Liefs,
Annemie Persyn-Declercq en Johan Persyn
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.
Ontdek meer van
Abonneer je om de nieuwste berichten naar je e-mail te laten verzenden.