Ouderschap kan oude pijn zichtbaar maken. Misschien herken je in je eigen reacties iets van de opvoeding die jij kreeg: snel boos worden, moeilijk luisteren of bang zijn om de controle te verliezen. Dat besef kan confronterend zijn. Het kan ook het begin worden van een warmere relatie met je kind.
Een gezonde opvoeding vraagt geen perfecte ouder. Ze vraagt aandacht, voorspelbaarheid, passende grenzen en bereidheid om fouten te herstellen. We bekijken hoe je aangeleerde patronen kunt herkennen en stap voor stap anders kunt reageren.
De drie boeklinks in deze tekst zijn affiliatelinks naar bol.com. Bij een aankoop ontvangen we mogelijk een vergoeding.
Narcistische trekken herkennen zonder meteen een diagnose te stellen
Een ouder kan veel bevestiging zoeken, moeilijk kritiek verdragen of weinig ruimte laten voor de gevoelens van een kind. Zulke gedragingen kunnen schadelijk zijn. Ze bewijzen op zichzelf geen persoonlijkheidsstoornis. Ook een kind dat aandacht opeist of boos wordt bij een grens, verdient geen etiket.
Wil je het onderscheid beter begrijpen? Onze Engelstalige uitleg over narcistische persoonlijkheidskenmerken, een professionele diagnose en gepaste hulp helpt om gedrag en diagnose uit elkaar te houden. Kijk in jouw gezin vooral naar concrete vragen: voelt mijn kind zich gehoord, mag het verschillen van mij en kan ik verantwoordelijkheid nemen voor mijn reactie?
Begin bij wat jij vroeger hebt geleerd
Misschien moest je als kind vooral braaf zijn, werd verdriet weggewuifd of hing waardering af van prestaties. Het is begrijpelijk dat zulke ervaringen doorwerken. Toch hoeft jouw verleden niet te bepalen hoe jij vandaag opvoedt. Merk je een oude reflex op, dan kun je eerst pauzeren en daarna kiezen wat je kind nu nodig heeft.
Voor het begrijpen van emotioneel onbeschikbare ouders en de invloed op je volwassen leven sluit Ongezien opgegroeid van Lindsay C. Gibson hierbij aan. Lees het als hulp bij zelfreflectie, zonder je eigen gezin op basis van één herkenbaar voorbeeld te diagnosticeren.
Een bruikbare reflectievraag is: “Reageer ik op wat mijn kind nu doet, of op een gevoel uit mijn eigen verleden?” Je hoeft het antwoord niet meteen te kennen. Het opmerken van die spanning geeft al ruimte om je volgende reactie te vertragen.
Geef emoties ruimte en begrens gedrag
Je kunt het gevoel van je kind erkennen en tegelijk een grens stellen. “Je bent boos omdat we stoppen met spelen. Dat begrijp ik. Slaan laat ik niet toe.” Zo blijft de emotie welkom, terwijl je duidelijk maakt welk gedrag niet kan.
Begin bij contact. Gebruik korte zinnen, spreek rustig en geef je kind tijd. Wanneer de spanning gezakt is, kun je samen bespreken wat er gebeurde en wat een volgende keer kan helpen. Een uitvoerig gesprek midden in een woede-uitbarsting is vaak te veel gevraagd.
Wil je voorbeelden rond contact en emotieregulatie? Het hele brein, het hele kind van Daniel J. Siegel en Tina Payne Bryson (e-book) biedt een aanvullende opvoedkundige invalshoek. De link verwijst naar een digitaal boek.
Luister zonder de ervaring van je kind over te nemen
“Zo erg was het toch niet” kan goed bedoeld zijn, maar sluit een gesprek snel af. Probeer liever: “Wat maakte dat zo lastig voor jou?” Je hoeft niet akkoord te gaan met iedere interpretatie om belangstelling te tonen voor wat je kind beleeft.
De uitleg over empathie in de ouder-kindrelatie geeft verdere aanknopingspunten. Laat je kind ook vertellen wat jij nog niet had gezien. Luisteren betekent niet dat het kind voortaan alle beslissingen neemt.
Herstel het contact wanneer je een fout maakt
Een verontschuldiging hoeft niet ingewikkeld te zijn: “Ik riep daarnet. Dat was niet goed. Jij bent niet verantwoordelijk voor mijn boosheid. Ik probeer opnieuw.” Daarmee neem je verantwoordelijkheid zonder je kind te vragen jou gerust te stellen.
Vermijd een excuus met een verwijt eraan vast: “Sorry, maar jij luistert nooit.” Benoem je eigen aandeel en laat je herstel ook zien in gedrag. Een volgende keer pauzeren, rustiger spreken of hulp vragen maakt de verontschuldiging geloofwaardig.
Voor het verwoorden van gevoelens en behoeften past Geweldloze communicatie van Marshall B. Rosenberg bij deze oefening. Gebruik het als gesprekskader; de verantwoordelijkheid voor een veilig gesprek blijft bij de volwassene.
Bescherm je kind tegen spanningen tussen volwassenen
Een kind hoeft geen boodschapper, bondgenoot of trooster van een ouder te worden. Bespreek conflicten met een andere volwassene en houd afspraken zo voorspelbaar mogelijk. Spreek met je kind over wat het meemaakt, zonder het te laten kiezen wie de “goede” ouder is.
Wanneer de samenwerking met de andere ouder moeilijk loopt, kan de uitleg over co-ouderschap en het beschermen van je kind helpen bij het ordenen van je vragen. Als er dreiging of geweld speelt, zoek je eerst vertrouwelijke professionele steun.
Een kleine groeitaak voor deze week
- Kies één terugkerend moeilijk moment, bijvoorbeeld huiswerk of bedtijd.
- Noteer wat je bij jezelf merkt voordat je boos wordt.
- Bedenk één rustige zin waarmee je een gevoel erkent en een grens aangeeft.
- Kijk achteraf wat werkte en herstel het contact als dat nodig is.
Je hoeft geen heel gezin in één week te veranderen. Eén voorspelbaar moment van aandacht kan een begin zijn. Als stress, oude ervaringen of conflicten blijven overheersen, bespreek dat met je huisarts of een gekwalificeerde hulpverlener.
Deze pagina biedt psycho-educatieve informatie en reflectie vanuit een orthopedagogische invalshoek. Ze vervangt geen individuele beoordeling of behandeling.
Historische bibliografie over narcisme en persoonlijkheidsontwikkeling
Deze oorspronkelijke literatuurlijst is behouden als achtergrondarchief. Ze bevat oudere diagnostische uitgaven en bredere theorieën; ze vormt geen actuele diagnostische handleiding of bewijs voor iedere praktische opvoedingstip hierboven.
Adorno, T (1968) Sociology and psychology. New Left Review, 47: 67–80. Google Scholar.
American Psychiatric Association (1980) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (3rd edn) (DSM-III). American Psychiatric Association. Google Scholar.
American Psychiatric Association (1987) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (3rd edn revised) (DSM-III-R). American Psychiatric Association. Google Scholar.
American Psychiatric Association (1994) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4th edn) (DSM-IV). APA. Google Scholar
American Psychiatric Association (2013) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th edn) (DSM-5). American Psychiatric Publishing. Google Scholar
Bakermans-Kranenburg, MJ, van IJzendoorn, MH (2009) The first 10,000 Adult Attachment Interviews: distributions of adult attachment representations in non-clinical and clinical groups. Attachment & Human Development, 11: 223–63. CrossRef | Google Scholar | PubMed
Bateman, A (1998) Thick- and thin-skinned organisations and enactment in borderline and narcissistic disorders. International Journal of Psycho-Analysis, 79: 13–25. Google Scholar | PubMed
Bateman, AW, Fonagy, P (eds) (2012) Handbook of Mentalizing in Mental Health Practice. American Psychiatric Publishing. Google Scholar
Beck, AT, Freeman, A, et al. (1990) Cognitive Therapy of Personality Disorders. Guilford Press. Google Scholar
Britton, R (2003) Sex, Death and the Superego: Experiences in Psychoanalysis. Karnac Books. Google Scholar
Cain, NM, Pincus, AL, Ansell, EB (2008) Narcissism at the crossroads: phenotypic description of pathological narcissism across clinical theory, social/personality psychology, and psychiatric diagnosis. Clinical Psychology Review, 28: 638–56. CrossRef | Google Scholar | PubMed
Cherrier, JF (2013) Reflections on mentalization-based treatment and its adaptation for men presenting a narcissistic personality disorder and a not otherwise specified personality disorder. Santé Mentale au Québec, 38: 243–58.CrossRef | Google Scholar
Clarkin, JF, Yeomans, FE, Kernberg, OF (2006) Psychotherapy for Borderline Personality: Focusing on Object Relations. American Psychiatric Association.Google Scholar
Clarkin, JF, Levy, KN, Lenzwenger, MF, et al. (2007) Evaluating three treatments for borderline personality disorder: a multiwave study. American Journal of Psychiatry, 164: 1–8.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Cleckley, H (1941) The Mask of Sanity: An Attempt to Clarify Some Issues about the So-Called Psychopathic Personality. C V Mosby. Google Scholar
Cukrowicz, KC, Poindexter, EK, Joiner, TE Jr (2011) Cognitive behavioural approaches to the treatment of narcissistic personality disorder. In The Handbook of Narcissism and Narcissistic Personality Disorder: Theoretical Approaches, Empirical Findings, and Treatments (eds Campbell, WK, Miller, JD): 457–65. John Wiley & Sons. Google Scholar
Dhawan, N, Kunik, ME, Oldham, J, et al. (2010) Prevalence and treatment of narcissistic personality disorder in the community: a systematic review. Comprehensive Psychiatry, 51: 333–9. CrossRef | Google Scholar | PubMed
Diamond, D, Levy, KN, Clarkin, JF, et al. (2014) Attachment and mentalization in female patients with comorbid narcissistic and borderline personality disorder. Personality Disorders: Theory, Research and Treatment, 5: 428–33.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Dickinson, KA, Pincus, AL (2003) Interpersonal analysis of grandiose and vulnerable narcissism. Journal of Personality Disorders, 17: 188–207.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Dimaggio, G, Attinà, G (2012) Metacognitive interpersonal therapy for narcissistic personality disorders with perfectionistic features: the case of Leonardo. Journal of Clinical Psychology, 68: 922–34.CrossRef | Google Scholar
Ellis, H (1898) Auto-eroticism: a psychological study. Alienist and Neurologist, 19: 260–99.Google Scholar
Esse, E (2008) The Adult Attachment Interview. Protocol, Method of Analysis, and Empirical Studies. In Handbook of Attachment. Theory, Research, and Clinical Applications (eds Cassidy, J, Shaver, PR): 552–598. The Guilford Press.Google Scholar
Fossati, A, Feeney, J, Pincus, A, et al. (2014) The structure of pathological narcissism and its relationships with adult attachment styles: a study of Italian nonclinical and clinical adult participants. Psychoanalytic Psychology, 32: 1–29.Google Scholar
Foster, JD, Campbell, WK, Twenge, JM (2003) Individual differences in narcissism: inflated self views across the lifespan and around the world. Journal of Research in Personality, 37: 469–86.CrossRef | Google Scholar
Freud, S (1914) On narcissism. In The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (vol 14) (ed Strachey, J): 67–102. Hogarth Press.Google Scholar
Giesson-Bloo, J, van Dyck, R, Spinhoven, P, et al. (2006) Randomised trial of schema focused therapy v. transference focused therapy. Archives of General Psychiatry, 63: 649–58.CrossRef | Google Scholar
Hare, R (2003) Hare Psychopathy Checklist–Revised (PCL-R): 2nd edition Technical Manual. Multi Health Systems .Google Scholar
Hasin, DS, Grant, BF (2015) The National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions (NESARC) Waves 1 and 2: review and summary of findings. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 50: 1609–40. CrossRef | Google Scholar | PubMed
Horney, K (1939) New Ways in Psychoanalysis. Horton. Google Scholar
Horton, SH (2011) Parenting as a cause of narcissism: empirical support for psychodynamic and social learning theories. In The Handbook of Narcissism and Narcissistic Personality Disorder: Theoretical Approaches, Empirical Findings, and Treatments (eds Campbell, WK, Miller, JD): 181–90. John Wiley & Sons. Google Scholar
Jenkins, R, Bebbington, P, Buhgra, D, et al. (2003) British psychiatric morbidity survey. International Review of Psychiatry, 15: 14–8. CrossRef | Google Scholar | PubMed
Katerud, S, Wilberg, T (2007) From general day hospital treatment to specialised treatment programmes. International Review of Psychiatry, 19: 39–49.CrossRef | Google Scholar
Kernberg, OF (1984) Severe Personality Disorders: Psychotherapeutic Strategies. Yale University Press. Google Scholar
Kernberg, OF (1992) Aggression in Personality Disorders and Perversions. Yale University Press. Google Scholar
Klein, M (1946) Notes on some schizoid mechanisms. In Envy and Gratitude and Other Works (ed Klein, M): 1–24. HogarthGoogle Scholar
Kohut, H (1971) The Analysis of the Self: A Systematic Approach to the Psychoanalytic Treatment of Narcissistic Personality Disorders. International Universities Press.Google Scholar
Lasch, C (1979) The Culture of Narcissism: American Life in an Age of Diminishing Expectations. Warner Books.Google Scholar
Levy, KN, Ellison, WD, Reynoso, JS (2011) A historical view of narcissism and narcissistic personality disorder. In The Handbook of Narcissism and Narcissistic Personality Disorder: Theoretical Approaches, Empirical Findings, and Treatments (eds Campbell, WK, Miller, JD): 3–13. John Wiley & Sons.Google Scholar
Linehan, MM (1993) Cognitive Behavioural Treatment of Borderline Personality Disorder. Guilford Press.Google Scholar
Livesley, WJ (2012) Integrated treatment: a conceptual framework for an evidence-based approach to the treatment of personality disorder. Journal of Personality Disorders, 26: 17–42.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Meyers, B, Pilkonis, P A (2011) Attachment theory and narcissistic personality disorder. In The Handbook of Narcissism and Narcissistic Personality Disorder: Theoretical Approaches, Empirical Findings, and Treatments (eds Campbell, WK, Miller, JD): 434–444. John Wiley & Sons.Google Scholar
Miles, GJ, Francis, AJ (2014) Narcissism: is parenting style to blame, or is there X-chromosome involvement? Psychiatry Research, 219: 712–3.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Miller, JD, Dir, A, Gentile, B, et al. (2010) Searching for a vulnerable dark triad: comparing factor 2 psychopathy, vulnerable narcissism, and borderline personality disorder. Journal of Personality, 78: 1529–64.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Millon, T (1981) Disorders of Personality. John Wiley & Sons.Google Scholar
Oquendo, MA (2016) The Goldwater Rule: why breaking it is unethical and irresponsible [blog]. American Psychiatric Association (https://www.psychiatry.org/news-room/apa-blogs/apa-blog/2016/08/the-goldwater-rule).Google Scholar
Otway, LJ, Vignoles, VL (2006) Narcissism and childhood recollections: a quantitative test of psychoanalytic predictions. Personality and Social Psychology Bulletin, 32: 104–16.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Pincus, AL, Lukowitsky, MR (2010) Pathological narcissism and narcissistic personality disorder. Annual Review of Clinical Psychology: 68: 943–953.Google Scholar
Pincus, AL, Cain, NM, Wright, AG (2014) Narcissistic grandiosity and narcissistic vulnerability in psychotherapy. Personality Disorders: Theory, Research and Treatment, 5: 439–43.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Rank, O (1911) A contribution to narcissism. Jarhbuch für Psychoanalytische und Psychopathlogische Forshungen, 3: 401–26.Google Scholar
Raskin, RN, Hall, CS (1979) A narcissistic personality inventory. Psychological Reports, 45: 590.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Reed-Knight, B, Fischer, S (2011) Treatment of narcissistic personality disorder symptoms in a dialectical behaviour therapy framework: a discussion and case example. In The Handbook of Narcissism and Narcissistic Personality Disorder: Theoretical Approaches, Empirical Findings, and Treatments (eds Campbell, WK, Miller, JD): 466–75. John Wiley & Sons.Google Scholar
Reich, W (1933) Charakteranalyse. Reprinted (1949) as Character Analysis (3rd edn) (trans VR Carfagno). Farrar, Straus and Giroux.Google Scholar
Ronningstam, E (1996) Pathological narcissism and narcissistic personality disorder in Axis I disorders. Harvard Review of Psyhciatry, 3: 326–40.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Ronningstam, EF (2014) Narcissistic personality disorder. In Gabbard’s Treatments of Psychiatric Disorders (ed Gabbard, GO): 1073–86. American Psychiatric Publishing.Google Scholar
Rosenfeld, H (1987) Impasse and Interpretation. Tavistock.Google Scholar
Rosenstein, DS, Horowitz, HA (1996) Adolescent attachment and psychopathology. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64: 244–53.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Rossouw, TI (2015) The use of mentalization-based treatment for adolescents (MBT-A) with a young woman with mixed personality disorder and tendencies to self-harm. Journal of Clinical Psychology, 71: 178–87.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Seligman, S (2007) Mentalization and metaphor, acknowledgment and grief: forms of transformation in the reflective space. Psychoanalytic Dialogues, 17: 321–44.CrossRef | Google Scholar
Smolewska, K, Dion, K (2005) Narcissism and adult attachment: a multivariate approach. Self and Identity, 4: 59–68.CrossRef | Google Scholar
Skodol, EA, Bender, DS, Morey, LC (2014) Narcissistic personality disorder in DSM-5. Personality Disorders: Theory, Research and Treatment, 5: 422–7.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Stinson, FS, Dawson, DA, Goldstein, RB, et al. (2008) Prevalence, correlates, disability, and comorbidity of DSM-IV narcissistic personality disorder: results from the Wave 2 National Epidemiologic Survey on Alcohol and Related Conditions. Journal of Clinical Psychiatry, 69: 1033–45.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Torgersen, S, Czajkowski, N, Jacobson, K, et al. (2008) Dimensional representations of DSM-IV cluster B personality disorders in a population-based sample of Norwegian twins: a multivariate study. Psychological Medicine, 38: 1617–25.CrossRef | Google Scholar
Twenge, JM, Campbell, WK (2009) The Narcissism Epidemic: Living in the Age of Entitlement. Free Press.Google Scholar
Widiger, TA, Trull, TJ (1994) (1998) Performance characteristics of the DSM-III-R personality disorder criteria sets. In DSM-IV Sourcebook (vol 4) (eds Widiger, A, Francis, AJ, Pincus, HA, et al. ): 357–73). American Psychiatric Press.Google Scholar
Winnicott, DW (1960) Ego distortion in terms of true and false self. Reprinted (2018) In The Maturational Processes and the Facilitating Environment (DW Winnicott): 140–52. Routledge.Google Scholar
Wolfe, T (1976) The “me” decade and the third great awakening. New York Magazine, 23 August: 26–40.Google Scholar
World Health Organization (1992) The ICD-10 Classification of Mental and Behavioural Disorders: Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines. WHO.Google Scholar
Young, JE, Klosko, JS, Weishaar, ME (2003) Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford.Google Scholar
Zimmerman, M, Rothschild, L, Chelminski, I (2005) The prevalence of DSM-IV personality disorders in psychiatric outpatients. American Journal of Psychiatry, 162: 1911–8.CrossRef | Google Scholar | PubMed
Welke kleine stap past vandaag bij jou?
Misschien gaf dit artikel woorden aan iets wat je al langer voelde. Misschien roept het vragen op, of wil je één inzicht verder onderzoeken.
Sta even stil bij deze vraag:
Wat wil ik meenemen uit dit artikel, en welke kleine stap past bij mijn mogelijkheden van vandaag?
Je kunt één gedachte opschrijven, een groeitaak uit het artikel proberen, steun vragen of bewust tijd nemen om alles te laten bezinken. Je hoeft niets te forceren. Ook rust nemen kan een passende stap zijn.
Van overleven naar leven. Van verdoving naar verbinding. Op jouw tempo.
Vind jouw volgende stap
Wil je verder lezen, maar weet je niet waar te beginnen? Onze startpagina helpt je een gids te kiezen rond narcisme begrijpen, herstel, trauma, zelfreflectie, grenzen, communicatie, kritisch denken of solidariteit.
Start hier: vind de gids die bij jouw vraag past.
Herkenning en uitwisseling
Soms helpt het om te lezen hoe anderen met vergelijkbare vragen omgaan. In onze Facebookgroep vind je ruimte voor herkenning en uitwisseling.
Je kiest zelf of je meeleest of deelneemt aan een gesprek, en wat je over jezelf wilt delen. Je hoeft je verhaal niet te vertellen om erbij te mogen horen.
Was dit artikel waardevol voor jou? Bewaar het gerust om later opnieuw te lezen, of deel het met iemand voor wie het steun of inzicht kan bieden.
Zelfzorg en solidariteit vormen onze basis
Op narcisme.blog verbinden we persoonlijke groei met zorg voor elkaar. We bieden psycho-educatieve informatie, reflectievragen en praktische oefeningen om jezelf, relaties en maatschappelijke patronen beter te begrijpen.
We willen bijdragen aan meer bewustwording, gezonde grenzen, verbinding en menselijk handelen. Daarbij kijken we zowel naar wat iemand zelf kan oefenen als naar de steun en omstandigheden die daarvoor nodig zijn.
Menselijke waardigheid, respect en geweldloze communicatie staan centraal. We wijzen haat, geweld, discriminatie en racisme af.
We bespreken schadelijk gedrag en maatschappelijke mechanismen zonder mensen tot een etiket te reduceren. Onze informatie ondersteunt inzicht en reflectie en vervangt geen persoonlijke diagnostiek of behandeling.
Zie je een fout of heb je een inhoudelijke vraag?
We streven naar zorgvuldige, begrijpelijke en actuele informatie. Toch kan er een fout, onduidelijkheid of ontbrekende nuance in een artikel staan.
Meld een fout of stel je vraag via het contactformulier. Vermeld de link naar het artikel, de passage waarover het gaat en een korte toelichting. Voeg gerust een relevante bron toe als die je melding verduidelijkt.
Eén duidelijke melding via dit formulier helpt ons je vraag overzichtelijk te behandelen. We beoordelen meldingen zorgvuldig en corrigeren of vullen informatie aan waar nodig. Verzoeken om inhoud te verwijderen bekijken we individueel.
Dank je dat je meedenkt en helpt onze informatie te verbeteren.
Liefs,
Annemie en Johan Persyn-Declercq (auteurs)
update : 09102026
Wij vallen. Wij staan op. Wij groeien.